ઋષિષત્ની સુતાન્સર્વાન્ભોજયામાસ તત્તદા
પછી ઋષિની પત્નીએ એથી પોતાના બધા પુત્રોને ખવડાવ્યા.
વસિષ્ઠસ્તુ હતાં દોગ્ધ્રીં જ્ઞાત્વા કુદ્ધસ્તમબ્રવીત્
વશિષ્ઠે દૂધ આપતી ગાય મારી છે એ જાણીને ગુસ્સામાં એમ કહ્યું.
એવં તે શંકવઃ ક્રૂરા પતંતુ ત્વરિતાસ્ત્રયઃ
એ રીતે તારા પર ત્રણ ક્રૂર લોખંડના કાંટા ઝડપથી પડે.
ત્રિશંકુરિતિ નામ્ના વૈ ભુવિ ખ્યાતો ભવિષ્યસિ
તુ ધરતી પર ત્રિશંકુ નામથી જાણીશ.
વ્યાસ ઉવાચ ચચાર ચ તપસ્તીવ્રં તસ્મિન્નેવાઽઽશ્રમે થિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: એ જ આશ્રમમાં રહીને તેણે ખૂબ કઠિન તપ કર્યાં.
કસ્માચ્ચિન્મુનિપુત્રાત્તુ પ્રાપ્ય મંત્રમનુત્તમમ્
કોઈ કારણસર, એક મુનિના પુત્ર પાસેથી તેણે ઉત્તમ મંત્ર મેળવ્યો.
સત્યવ્રતાય રાજનીત્યુપદેશવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ - વસિષ્ઠેન ચ શપ્તોઽસૌ ત્રિશઙ્કુર્નૃપતેઃ સુતઃ । કથં શાપાદ્વિનિર્મુક્તસ્તન્મે બ્રૂહિ મહામતે
સત્યવ્રતને ધર્મની શિક્ષા અહીં વર્ણવાય છે. જનમેજયે પૂછ્યું: હે મહાન બુદ્ધિવાળા, વશિષ્ઠે ત્રિશંકુ, રાજાના પુત્રને શાપ આપ્યો હતો. તે શાપમાંથી તે કેવી રીતે મુક્ત થયો? કૃપા કરીને મને કહો.
વ્યાસ ઉવાચ - સત્યવ્રતસ્તથા શપ્તઃ પિશાચત્વમવાપ્તવાન્ । તસ્મિન્નેવાશ્રમે તસ્થૌ દેવીભક્તિપરાયણઃ
વ્યાસે કહ્યું: એ રીતે શાપ મળતાં, સત્યવ્રત પિશાચ બની ગયો. એ જ આશ્રમમાં રહીને તે દેવીની ભક્તિમાં તલિન રહ્યો.
કદાચિન્નૃપતિસ્તત્ર જપ્ત્વા મન્ત્રં નવાક્ષરમ્ । હોમાર્થં બ્રાહ્મણાન્ગત્વા પ્રણમ્યોવાચ ભક્તિતઃ
ક્યારેક એ રાજાએ ત્યાં નવ અક્ષરનો મંત્ર જપ્યો, યજ્ઞ માટે બ્રાહ્મણો પાસે ગયો, તેમને વંદન કરી ભક્તિપૂર્વક કહ્યું.
ભૂમિદેવાઃ શૃણુધ્વં વૈ વચનં પ્રણતસ્ય મે । ઋત્વિજો મમ સર્વેઽત્ર ભવન્તઃ પ્રભવન્તુ હ
હે ભૂમિદેવો, મારી વંદનાભાવથી બોલેલી વાત સાંભળો. અહીં બધા જ રુત્વિજ બનીને મારા યજ્ઞમાં સહાય કરો.
જપસ્ય ચ દશાંશેન હોમઃ કાર્યો વિધાનતઃ । ભવદ્ભિઃ કાર્યસિદ્ધ્યર્થં વેદવિદ્ભિઃ કૃપાપરૈઃ
જપના દસમા ભાગથી હવન કરવું જોઈએ, એ નિયમ પ્રમાણે. હે દયાળુ અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણો, મારા કાર્યની સિદ્ધિ માટે તમે આ કરશો.
સત્યવ્રતોઽહં નૃપતેઃ પુત્રો બ્રહ્મવિદાંવરાઃ । કાર્યં મમ વિધાતવ્યં સર્વથા સુખહેતવે
હું સત્યવ્રત, રાજાનો પુત્ર છું, હે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠો. મારા કાર્યને દરેક રીતે પૂર્ણ કરો, જેથી સુખ મળે.
તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણાસ્તત્ર તમૂચુર્નૃપતેઃ સુતમ્ । શપ્તસ્ત્વં ગુરુણા પ્રાપ્તં પિશાચત્વં ત્વયાધુના
આ સાંભળીને ત્યાંના બ્રાહ્મણોએ રાજાના પુત્રને કહ્યું: 'તમે ગુરુના શાપથી પિશાચ અવસ્થામાં આવ્યા છો.'
ન યાગાર્હોઽસિ તસ્માત્ત્વં વેદેષ્વનધિકારતઃ । પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તં સર્વલોકેષુ ગર્હિતમ્
'તેથી, તમે યજ્ઞ માટે પાત્ર નથી, કારણ કે વેદોમાં તમારો અધિકાર નથી. તમે પિશાચ અવસ્થામાં આવ્યા છો, જે સર્વ લોકોએ નિંદિત છે.'
વ્યાસ ઉવાચ - તન્નિશમ્ય વચસ્તેષાં રાજા દુઃખમવાપ હ । ધિગ્જીવિતમિદં મેઽદ્ય કિં કરોમિ વને સ્થિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: તેમનાં શબ્દો સાંભળીને રાજા દુ:ખમાં ડૂબી ગયો. 'આજે મારા જીવન પર ધિક્કાર છે! હું વનમાં રહીને શું કરું?'
પિત્રા ચાહં પરિત્યક્તઃ શપ્તશ્ચ ગુરુણા ભૃશમ્ । રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટઃ પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તઃ કરોમિ કિમ્
'પિતાએ પણ મને ત્યજી દીધો છે, ગુરુએ કઠિન શાપ આપ્યો છે, રાજ્યમાંથી દૂર થયો છું, પિશાચ અવસ્થામાં આવી ગયો છું, હવે શું કરું?'
તદા પૃથુતરાં કૃત્વા ચિતાં કાષ્ઠૈર્નૃપાત્મજઃ । સસ્માર ચણ્ડિકાં દેવીં પ્રવેશમનુચિન્તયન્
પછી રાજપુત્રે મોટા કાટલાંથી ચિતા બનાવી, ચંડિકા દેવીને સ્મરણ કર્યું અને ચિતામાં પ્રવેશવાની વિચારણા કરી.
સ્મૃતા દેવીં મહામાયાં ચિતાં પ્રજ્વલિતાં પુરઃ । કૃત્વા સ્નાત્વા પ્રવેશાર્થં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિરગ્રતઃ
મહામાયા દેવીને સ્મરણ કરીને, સામે ચિતા પ્રજ્વલિત કરી, સ્નાન કરીને, ચિતામાં પ્રવેશવા માટે હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.
જ્ઞાત્વા ભગવતી તં તુ મર્તુકામં મહીપતિમ્ । આજગામ તદાઽઽકાશં પ્રત્યક્ષં તસ્ય ચાગ્રતઃ
દેવી જાણતી હતી કે રાજા મરવા ઈચ્છે છે, ત્યારે તે આકાશમાં, તેની સામે પ્રગટ થઈ.
દત્ત્વાથ દર્શનં દેવી તમુવાચ નૃપાત્મજમ્ । સિંહારૂઢા મહારાજ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા
દેવીએ દર્શન આપીને, સિંહ પર આરૂઢ થઈ, મેઘની જેમ ગંભીર અવાજમાં, રાજપુત્રને કહ્યું.
દેવ્યુવાચ - કિં તે વ્યવસિતં સાધો હુતાશે મા તનું ત્યજ । સ્થિરો ભવ મહાભાગ પિતા તે જરસાન્વિતઃ
દેવીએ કહ્યું: 'હે સાધુ, શું નિર્ણય કર્યો છે? અગ્નિમાં શરીર ન છોડો. હે મહાભાગ્યશાળી, સ્થિર રહો; તમારા પિતા વૃદ્ધ છે.'
રાજ્યં દત્ત્વા વને તુભ્યં ગન્તાસ્તિ તપસે કિલ । વિષાદં ત્યજ હે વીર પરશ્વોઽહનિ ભૂપતે
'તમે રાજ્ય પામશો, પિતા વનમાં તપ કરવા જશે. હે વીર, દુ:ખ છોડો; પરમ દિવસે, હે રાજા.'
નેતું ત્વામાગમિષ્યન્તિ સચિવાશ્વ પિતુસ્તવ । મત્પ્રસાદાત્પિતા ચ ત્વામભિષિચ્ય નૃપાસને
તમારા પિતાના મંત્રીઓ તમને પાછા લાવવા આવશે; મારી કૃપાથી તમારા પિતા તમને રાજસિંહાસન પર અભિષેક કરશે.
જિત્વા કામં બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યેત્યેષ નિશ્ચયઃ । વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યુક્ત્વા તં તદા દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત
ઇચ્છા પર વિજય મેળવી, તે બ્રહ્મલોકમાં જશે—આ નિશ્ચિત છે. વ્યાસ કહે છે: આમ કહીને, દેવી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
રાજપુત્રો વિરમિતો મરણાત્પાવકાત્તતઃ । અયોધ્યાયાં તદાઽઽગત્ય નારદેન મહાત્મના
રાજપુત્રને અગ્નિથી મૃત્યુથી બચાવવામાં આવ્યો, પછી મહાન નારદ સાથે અયોધ્યામાં આવ્યો.
વૃત્તાન્તઃ કથિતઃ સર્વો રાજ્ઞે સત્વરમાદિતઃ । શ્રુત્વા રાજાથ પુત્રસ્ય તં તથા મરણોદ્યમમ્
નારદે બધા ઘટનાઓ રાજાને શરૂઆતથી જલદી કહી દીધા; પુત્રના મૃત્યુના પ્રયાસ વિશે સાંભળીને,
ખેદમાધાય મનસિ શુશોચ બહુધા નૃપઃ । સચિવાનાહ ધર્માત્મા પુત્રશોકપરિપ્લુતઃ
રાજાએ મનમાં દુઃખ રાખી અનેક રીતે શોક કર્યો; પુત્રના શોકથી વ્યથિત, ધર્મપ્રિય રાજાએ મંત્રીઓને કહ્યું.
જ્ઞાતં ભવદ્ભિરત્યુગ્રં પુત્રસ્ય મમ ચેષ્ટિતમ્ । ત્યક્તો મયા વને ધીમાન્પુત્રઃ સત્યવ્રતો મમ
તમને મારા પુત્રના કઠોર વર્તન વિશે જાણ છે; મારા બુદ્ધિશાળી પુત્ર સત્યવ્રત, જે રાજ્ય માટે યોગ્ય છે, તેને મેં વનમાં મોકલ્યો હતો.
આજ્ઞયાસૌ ગતઃ સદ્યો રાજ્યાર્હઃ પરમાર્થવિત્ । સ્થિતસ્તત્રૈવ વિજ્ઞાને ધનહીનઃ ક્ષમાન્વિતઃ
મારી આજ્ઞાથી, તે તરત જ ગયો—રાજ્ય માટે યોગ્ય, પરમ સત્ય જાણનાર; ત્યાં જ જ્ઞાનમાં સ્થિર, ધન વિના પણ ધીરજ ધરતો રહ્યો.
વસિષ્ઠેન તથા શપ્તઃ પિશાચસદૃશઃ કૃતઃ । સોઽદ્ય દુઃખેન સન્તપ્તઃ પ્રવેષ્ટુઞ્ચ હુતાશનમ્
વશિષ્ઠના શાપથી, તે પિશાચ જેવો બની ગયો; આજે દુઃખથી પીડાય, તે અગ્નિમાં પ્રવેશવા તૈયાર હતો.