સ્ત્રીભિઃ પરિવૃતાં તાં તુ દૃષ્ટ્વા કાન્તાં મનોરમામ્ । હાવભાવકલાયુક્તાં ચકમે ભગવામ્બુધઃ
તેને આસપાસ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી, સુંદર અને મનોહર, હાવભાવની કળાઓથી યુક્ત જોઈ, ભગવાન બુધએ તેને ઈચ્છી.
સાપિ તં ચકમે કાન્તં બુધં સોમસુતં પતિમ્ । સંયોગસ્તત્ર સઞ્જાતસ્તયોઃ પ્રેમ્ણા પરસ્પરમ્
એ પણ બુધને, ચંદ્રપુત્રને, પતિ રૂપે ઈચ્છી. એમ બંને વચ્ચે પરસ્પર પ્રેમથી મિલન થયું.
સ તસ્યાં જનયામાસ પુરૂરવસમાત્મજમ્ । ઇલાયાં સોમપુત્રસ્તુ ચક્રવર્તિનમુત્તમમ્
બુધે ઇલામાં પુત્ર પુરુરવાસને જન્મ આપ્યો, જે મહાન ચક્રવર્તી થયો.
સા પ્રાસૂત સુતં બાલા ચિન્તાવિષ્ટા વને સ્થિતા । સસ્માર સ્વકુલાચાર્યં વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્
એ વનમાં રહી ચિંતિત મનથી પુત્રને જન્મ આપ્યો. ત્યારબાદ પોતાના કુળગુરુ મહાન ઋષિ વસિષ્ઠને યાદ કર્યા.
સ તદાસ્ય દશાં દૃષ્ટ્વા સુદ્યુમ્નસ્ય કૃપાન્વિતઃ । અતોષયન્મહાદેવં શઙ્કરં લોકશઙ્કરમ્
સુદ્યુમ્નની હાલત જોઈ, કૃપાથી ભરાયેલા વશિષ્ઠે જગતના કલ્યાણકર્તા મહાદેવ શંકરને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો.
તસ્મૈ સ ભગવાંસ્તુષ્ટઃ પ્રદદૌ વાઞ્છિતં વરમ્ । વસિષ્ઠઃ પ્રાર્થયામાસ પુંસ્ત્વં રાજ્ઞઃ પ્રિયસ્ય ચ
પ્રભુ પ્રસન્ન થયા અને ઈચ્છિત વરદાન આપ્યું. વશિષ્ઠે પ્રાર્થના કરી કે રાજાને ફરી પુરૂષત્વ પ્રાપ્ત થાય.
શઙ્કરસ્તુ નિજાં વાચમૃતાં કુર્વન્નુવાચ હ । માસં પુમાંસ્તુ ભવિતા માસં સ્ત્રી ભૂપતિઃ કિલ
શંકરે અમૃત જેવી વાણીથી કહ્યું: "માસે એક મહિનો રાજા પુરૂષ રહેશે અને માસે એક મહિનો સ્ત્રી રહેશે."
ઇત્થં પ્રાપ્ય વરં રાજા જગામ સ્વગૃહં પુનઃ । ચક્રે રાજ્યં સ ધર્માત્મા વસિષ્ઠસ્યાપ્યનુગ્રહાત્
આ રીતે વરદાન મેળવી રાજા પોતાના ઘેર પાછા ફર્યા અને વશિષ્ઠની કૃપાથી ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કર્યું.
સ્ત્રીત્વે તિષ્ઠતિ હર્મ્યેષુ પુંસ્ત્વે રાજ્યં પ્રશાસ્તિ ચ । પ્રજાસ્તસ્મિન્સમુદ્વિગ્ના નાભ્યનન્દન્મહીપતિમ્
સ્ત્રીરૂપે રાજા મહેલમાં રહેતો અને પુરૂષરૂપે રાજ્ય ચલાવતો. પ્રજાજન આથી ચિંતિત થયા અને રાજામાં આનંદ અનુભવ્યો નહીં.
કાલે તુ યૌવનં પ્રાપ્તઃ પુત્રઃ પુરૂરવાસ્તદા । પ્રતિષ્ઠાં નૃપતિસ્તસ્મૈ દત્ત્વા રાજ્યં વનં યયૌ
સમય જતાં પુત્ર પુરૂરવસ યુવાન થયો ત્યારે રાજાએ તેને રાજ્ય સોંપ્યું અને પોતે વનમાં ચાલ્યા ગયા.
ગત્વા તસ્મિન્વને રમ્યે નાનાદ્રુમસમાકુલે । નારદાન્મન્ત્રમાસાદ્ય નવાક્ષરમનુત્તમમ્
તે મનોહર વનમાં, વિવિધ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા, રાજાએ નારદ પાસેથી શ્રેષ્ઠ નવ અક્ષરનું મંત્ર પ્રાપ્ત કર્યું.
જજાપ મન્ત્રમત્યર્થં પ્રેમપૂરિતમાનસઃ । પરિતુષ્ટા તદા દેવી સગુણા તારિણી શિવા
હૃદય પ્રેમથી ભરાઈ, રાજાએ તે મંત્રનો ખૂબ જાપ કર્યો. ત્યારે ગુણોથી યુક્ત, કલ્યાણકારી, દુઃખમાંથી ઉગારનારી દેવી પ્રસન્ન થઈ.
સિંહારૂઢા સ્થિતા ચાગ્રે દિવ્યરૂપા મનોરમા । વારુણીપાનસમ્મત્તા મદાઘૂર્ણિતલોચના
દેવી સિંહ પર આરૂઢ, દિવ્ય રૂપે, મનોહર દેખાતી, વારુણી પાનથી મસ્ત અને આંખોમાં આનંદની લહેર સાથે પ્રગટ થઈ.
દૃષ્ટ્વા તાં દિવ્યરૂપાં ચ પ્રેમાકુલિતલોચનઃ । પ્રણમ્ય શિરસા પ્રીત્યા તુષ્ટાવ જગદમ્બિકામ્
તે દિવ્ય રૂપ જોઈ, પ્રેમથી આંખો ભીની થઈ, રાજાએ શિર નમાવી આનંદથી જગદંબાની સ્તુતિ કરી.
ઇલોવાચ દિવ્યં ચ તે ભગવતિ પ્રથિતં સ્વરૂપં દૃષ્ટં મયા સકલલોકહિતાનુરૂપમ્ । વન્દે ત્વદંઘ્રિકમલં સુરસઙ્ઘસેવ્યં કામપ્રદં જનનિ ચાપિ વિમુક્તિદં ચ
ઇલાએ કહ્યું: "હે માતા, હું તમારું પ્રસિદ્ધ દિવ્ય સ્વરૂપ જોયું, જે સર્વ લોકના હિત માટે યોગ્ય છે. દેવતાઓ પણ જેની સેવા કરે છે, એવી તમારી કમળ જેવી પાદукаને વંદન કરું છું, હે કામ આપનારી અને મુક્તિ આપનારી જનની!"
કો વેત્તિ તેઽમ્બ ભુવિ મર્ત્યતનુર્નિકામં મુહ્યન્તિ યત્ર મુનયશ્ચ સુરાશ્ચ સર્વે । ઐશ્વર્યમેતદખિલં કૃપણે દયાં ચ દૃષ્ટ્વૈવ દેવિ સકલં કિલ વિસ્મયો મે
"હે અંબા, ધરતી પર તમારા માનવ સ્વરૂપને કોણ ઓળખી શકે? જ્યાં મહર્ષિઓ અને બધા દેવતાઓ પણ ભુલાઈ જાય છે. હે દેવી, આપની સર્વશક્તિ અને ગરીબ પર દયા જોઈને હું ચકિત થઈ ગયો છું."
શમ્ભુર્હરિઃ કમલજો મઘવા રવિશ્ચ વિત્તેશવહ્નિવરુણાઃ પવનશ્ચ સોમઃ । જાનન્તિ નૈવ વસવોઽપિ હિ તે પ્રભાવં બુધ્યેત્કથં તવ ગુણાનગુણો મનુષ્યઃ
"શંભુ, હરિ, કમલજ, મેઘાવાન, રવિ, ધનના સ્વામી, અગ્નિ, વરુણ, પવન અને સોમ—એટલાં બધાં વસુઓ પણ તમારી શક્તિ જાણતા નથી. તો ગુણહીન માનવ તમારી મહિમા કેવી રીતે સમજશે?"
જાનાતિ વિષ્ણુરમિતદ્યુતિરમ્બ સાક્ષા- ત્ત્વાં સાત્ત્વિકીમુદધિજાં સકલાર્થદાં ચ । કો રાજસીં હર ઉમાં કિલ તામસીં ત્વાં વેદામ્બિકે ન તુ પુનઃ ખલુ નિર્ગુણાં ત્વામ્
"અપરંપાર તેજવાળા વિષ્ણુ તમને સીધી રીતે સત્ત્વગુણ સ્વરૂપે, સાગરજની, સર્વ ઈચ્છા પૂરી કરનારી તરીકે ઓળખે છે. પણ રાજસ રૂપે ઉમા કે તામસ રૂપે કોણ ઓળખે? હે વેદમાતા, નિર્ગુણ સ્વરૂપને તો કોઈ જાણતું જ નથી."
ક્વાહં સુમન્દમતિરપ્રતિમપ્રભાવઃ ક્વાયં તવાતિનિપુણો મયિ સુપ્રસાદઃ । જાને ભવાનિ ચરિતં કરુણાસમેતં યત્સેવકાંશ્ચ દયસે ત્વયિ ભાવયુક્તાન્
"હું તો અલ્પબુદ્ધિ અને નબળો, અને તમારી મહાન કળા! છતાં તમે મારા પર વિશેષ કૃપા કરો છો. હે ભવાની, હું જાણું છું કે તમારાં બધાં કાર્યો દયાથી ભરેલા છે, કારણ કે તમે ભક્તિપૂર્વક સેવા કરનાર પર દયા કરો છો."
વૃત્તસ્ત્વયા હરિરસૌ વનજેશયાપિ નૈવાચરત્યપિ મુદં મધુસૂદનશ્ચ । પાદૌ તવાદિપુરુષઃ કિલ પાવકેન કૃત્વા કરોતિ ચ કરેણ શુભૌ પવિત્રૌ
"હરિ અને કમલજ તમારી સેવા કરે છે, પણ મધુસૂદનને પણ તેમાં આનંદ મળતો નથી. પ્રાચીન પુરુષ અગ્નિથી તમારા પદને પવિત્ર કરે છે અને પોતાના હાથે તેમને શુભ અને પવિત્ર બનાવે છે."
વાઞ્છત્યહો હરિરશોક ઇવાતિકામં પાદાહતિં પ્રમુદિતઃ પુરુષઃ પુરાણઃ । તાં ત્વં કરોષિ રુષિતા પ્રણતં ચ પાદે દૃષ્ટ્વા પતિં સકલદેવનુતં સ્મરાર્તમ્
"હરિ ખૂબ ઈચ્છાથી, દુઃખમુક્ત થઈ, આનંદથી તમારા પગના સ્પર્શની કામના કરે છે અને પ્રાચીન પુરુષ ખુશ થાય છે. છતાં, જ્યારે તમે રુષ્ટ થાઓ ત્યારે ભક્ત પણ દંડ પામે છે, કેમ કે બધા દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત પતિ પણ પ્રેમથી વ્યાકુળ થાય છે."
વક્ષઃસ્થલે વસસિ દેવિ સદૈવ તસ્ય પર્યઙ્કવત્સુચરિતે વિપુલેઽતિશાન્તે । સૌદામિનીવ સુઘને સુવિભૂષિતે ચ કિં તે ન વાહનમસૌ જગદીશ્વરોઽપિ
"હે દેવી, તમે હંમેશા તેમના વિશાળ, શાંત અને સુંદર છાતી પર શય્યા જેવી વસો છો, જેમ ઘનઘોર વાદળ પર વીજળી શોભે છે. એ જગતના સ્વામી હોવા છતાં, શું તે પણ તમારો વાહન નથી?"
ત્વં ચેજ્જહાસિ મધુસૂદનમમ્બ કોપા- ન્નૈવાર્ચિતોઽપિ સ ભવેત્કિલ શક્તિહીનઃ । પ્રત્યક્ષમેવ પુરુષં સ્વજનાસ્ત્વજન્તિ શાન્તં શ્રિયોજ્ઝિતમતીવ ગુણૈર્વિયુક્તમ્
હે મા, જો તમે ક્રોધમાં મધુસૂદનને છોડી દો, તો ભલે એની પૂજા કરવામાં આવે, પણ એ નિશક્ત જ થઈ જાય; કેમ કે, પોતાના માણસ પણ, જો એ શાંત, ધનથી વંચિત અને ગુણથી રહિત હોય, તો એને પણ ત્યજી દે છે.
બ્રહ્માદયઃ સુરગણા ન તુ કિં યુવત્યો યે ત્વત્પદામ્બુજમહર્નિશમાશ્રયન્તિ । મન્યે ત્વયૈવ વિહિતાઃ ખલુ તે પુમાંસઃ કિં વર્ણયામિ તવ શક્તિમનન્તવીર્યે
બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓની તો વાત જ શું, જ્યારે જે પુરુષો દિવસ-રાત તમારા પદકમળનું આશ્રય લે છે, એ પણ તમારી કૃપાથી જ શક્તિશાળી બને છે; હે અનંત શક્તિવાળી, તમારી મહિમાની હું શું વાત કરું!
ત્વં નાપુમાન્ન ચ પુમાનિતિ મે વિકલ્પો યાકાસિ દેવિ સગુણા નનુ નિર્ગુણા વા । તાં ત્વાં નમામિ સતતં કિલ ભાવયુક્તો વાઞ્છામિ ભક્તિમચલાં ત્વયિ માતરં તુ
હું નિશ્ચિત કહી શકતો નથી કે તમે પુરુષ છો કે નહિ, હે દેવી, કેમ કે તમે ગુણવાળી અને નિર્ગુણ રૂપે પણ દેખાવો છો; હું હંમેશા ભક્તિપૂર્વક તમને વંદન કરું છું અને, હે મા, તમારી ઉપર અડગ ભક્તિ મેળવવા ઈચ્છું છું.
સૂત ઉવાચ ઇતિ સ્તુત્વા મહીપાલો જગામ શરણં તદા । પરિતુષ્ટા દદૌ દેવી તત્ર સાયુજ્યમાત્મનિ
સૂતજી બોલ્યા: રાજાએ આ રીતે સ્તુતિ કરીને પછી માતાજીનું શરણ લીધું; દેવી પ્રસન્ન થઈને એને પોતાના સાથે એકરૂપતા આપી.
સુદ્યુમ્નસ્તુ તતઃ પ્રાપ પદં પરમકં સ્થિરમ્ । તસ્યા દેવ્યાઃ પ્રસાદેન મુનીનામપિ દુર્લભમ્
એ દેવીની કૃપાથી સુદ્યુમ્ને એ સર્વોચ્ચ અને અડગ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું, જે ઋષિઓને પણ દુર્લભ છે.
પુરૂરવસ ઉર્વશ્યાશ્ચ ચરિત્રવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ સુદ્યુને તુ દિવં યાતે રાજ્યં ચક્રે પુરૂરવાઃ । સગુણશ્ચ સુરૂપશ્ચ પ્રજારઞ્જનતત્પરઃ
સૂતજી બોલ્યા: સુદ્યુમ્ન સ્વર્ગે ગયા પછી, પુરૂરવા રાજાએ રાજ્ય સંભાળ્યું; એ ગુણવાન, સુંદર અને પ્રજાને પ્રસન્ન રાખવામાં હંમેશા તત્પર હતો.
પ્રતિષ્ઠાને પુરે રમ્યે રાજ્યં સર્વનમસ્કૃતમ્ । ચકાર સર્વધર્મજ્ઞઃ પ્રજારક્ષણતત્પરઃ
પ્રતિષ્ઠાન નામના સુંદર શહેરમાં એ રાજાએ સર્વેના માન્ય એવા રાજ્યની સ્થાપના કરી; એ સર્વ ધર્મ જાણતો અને પ્રજાની રક્ષા માટે સદા તત્પર હતો.
મન્ત્રઃ સુગુપ્તસ્તસ્યાસીત્પરત્રાભિજ્ઞતા તથા । સદૈવોત્સાહશક્તિશ્ચ પ્રભુશક્તિસ્તથોત્તમા
એના પાસે ગુપ્ત મંત્રણા, પરલોકનું જ્ઞાન, સતત ઉત્સાહ અને શક્તિ, અને ઉત્તમ રાજસત્તા હતી.