તત્ર કૃત્યા સમુત્પન્ના ચ્યવનસ્ય તપોબલાત્ । પ્રબલઃ પુરુષઃ ક્રૂરો બૃહત્કાયો મહાસુરઃ
ત્યાં ચ્યવનના તપશ્ચર્યાના બળથી એક ભયાનક, અત્યંત શક્તિશાળી અને વિશાળકાય અસુર ઉત્પન્ન થયો.
મદો નામ મહાઘોરો ભયદઃ પ્રાણિનામિહ । શરીરે પર્વતાકારસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો મયાનકઃ
એ અસુરનું નામ મદ હતું. તે બહુ જ ભયાનક અને સર્વ જીવ માટે ડરાવનારો હતો; તેનું શરીર પર્વત જેવું મોટું, તીક્ષ્ણ દાંત અને ભયાનક રૂપ ધરાવતો હતો.
ચતસ્રશ્ચાયતા દંષ્ટ્રા યોજનાનાં શતં શતમ્ । ઇતરે ત્વસ્ય દશના બભૂવુર્દશયોજનાઃ
એને ચાર લાંબા દાંત હતા, દરેક દાંત સો યોજન જેટલા લાંબા હતા; બાકીના દાંત દસ યોજનના હતા.
બાહૂ પર્વતસંકાશાવાયતૌ ક્રૂરદર્શનૌ । જિહ્વા તુ ભીષણા ક્રૂરા લેલિહાના નભસ્તલમ્
એના બાંહો પર્વત જેવા, લાંબા અને ભયાનક દેખાતા હતા; તેની જીભ પણ અત્યંત ભયાનક અને ક્રૂર હતી, જે આકાશ સુધી લપસતી હતી.
ગ્રીવા તુ ગિરિશૃઙ્ગાભા કઠિના ભીષણા ભૃશમ્ । નખા વ્યાઘ્રનખપ્રખ્યાઃ કેશાશ્ચાતીવભીષણાઃ
એની ગળા પર્વતની ચોટી જેવી, બહુ કઠણ અને ભયાનક હતી; એના નખ વાઘના નખ જેવા અને વાળ પણ બહુ જ ડરાવનારા હતા.
શરીરં કજ્જલાભં ચ તસ્ય ચાસ્યં ભયાનકમ્ । નેત્રે દાવાનલપ્રખ્યે ભીષણેઽતિભયાનકે
એનું શરીર કાજળ જેવું કાળું અને મુખ બહુ જ ભયાનક હતું; એની આંખો જંગલમાં લાગેલી અગ્નિ જેવી પ્રખર અને ભયાનક હતી.
હનુરેકા સ્થિતા તસ્ય ભૂમાવેકા દિવં ગતા । એવંવિધઃ સમુત્પન્નો મદો નામ બૃહત્તનુઃ
એના એક જડબાં જમીન પર અને બીજું આકાશ સુધી પહોંચતું હતું; આવો વિશાળકાય મદ અસુર ત્યાં જન્મ્યો.
તં વિલોક્ય સુરાઃ સર્વે ભયમાજગ્મુરંહસા । ઇન્દ્રોઽપિ ભયસંત્રસ્તો યુદ્ધાય ન મનો દધે
એને જોઈને બધા દેવતાઓ તરત જ ડરી ગયા; ઇન્દ્ર પણ એટલા ભયભીત થયો કે યુદ્ધ કરવાનો વિચાર પણ કરી શક્યો નહીં.
દૈત્યોઽપિ વદને કામં વજ્રમાદાય સંસ્થિતઃ । વ્યાપ્તં નભો ઘોરદૃષ્ટિર્ગ્રસન્નિવ જગત્ત્રયમ્
એ અસુર મનમુક્ત રીતે મુખ ખોલીને વીજળી પકડીને ઊભો રહ્યો; એની ભયાનક નજરે આખું આકાશ વ્યાપી લીધું, જાણે ત્રણેય લોકને ગળી જશે.
સ ભક્ષ્યયિષ્યન્સંક્રુદ્ધઃ શતક્રતુમુપાદ્રવત્ । ચક્રુશુશ્ચ સુરાઃ સર્વે હા હતાઃ સ્મેતિ સંસ્થિતાઃ
એ અસુર ક્રોધથી ભરાઈ ઇન્દ્રને ભક્ષી લેવા દોડી આવ્યો; બધા દેવતાઓ 'હાય, હવે તો આપણે નાશ પામ્યા!' એમ ચીસો પાડી નિર્વિકલ્પ ઊભા રહ્યા.
ઇન્દ્રઃ સ્તમ્ભિતબાહુસ્તુ મુમુક્ષુર્વજ્રમન્તિકાત્ । ન શશાક પવિં તસ્મિન્પ્રહર્તું પાકશાસનઃ
ઇન્દ્રનું હાથ સ્થિર થઈ ગયું હતું, તે નજીકથી વીજળી ફેંકવા ઇચ્છતો હતો, પણ પાખાંડનાશક ઇન્દ્ર એ અસુર પર વીજળી ફેંકી શક્યો નહીં.
વજ્રહસ્તઃ સુરેશાનસ્તં વીક્ષ્ય કાલસન્નિભમ્ । સસ્માર મનસા તત્ર ગુરું સમયકોવિદમ્
વીજળી હાથમાં લઈને દેવતાઓના સ્વામી એ મૃત્યુ સમાન અસુરને જોઈને મનમાં પોતાના ગુરુ, નિયમ જાણનારા બૃહસ્પતિને સ્મરણ કર્યો.
સ્મરણાદાજગામાશુ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ । ગુરુસ્તત્સમયં દૃષ્ટ્વા વિપત્તિસદૃશં મહત્
માત્ર સ્મરણ કરતાં જ મહાબુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિ તરત આવી ગયા; ગુરુએ એ સ્થિતિ જોઈને એને મહાન આપત્તિ સમજી.
વિચાર્ય મનસા કૃત્યં તમુવાચ શચીપતિમ્ । દુઃસાધ્યોઽયં મહામન્ત્રૈસ્ત્વયં વજ્રેણ વાસવ
મનથી વિચાર કરીને ગુરુએ શચીપતિ ઇન્દ્રને કહ્યું: 'વસવ, આ અસુરને તું મહામંત્રો કે વીજળીથી પણ જીતે એ શક્ય નથી.'
અસુરો મદસંજ્ઞસ્તુ યજ્ઞકુણ્ડાત્સમુત્થિતઃ । તપોબલમૃષેઃ સમ્યક્ ચ્યવનસ્ય મહાબલઃ
આ મદ નામનો અસુર યજ્ઞકુંડમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને ચ્યવન ઋષિના તપના સંપૂર્ણ બળથી યુક્ત છે.
અનિવાર્યો હ્યયં શત્રુસ્ત્વયા દેવૈસ્તથા મયા । શરણં યાહિ દેવેશ ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ
આ દુશ્મનને તું, દેવતાઓ કે હું પણ રોકી શકતા નથી; હે દેવરાજ, તું મહાત્મા ચ્યવનની શરણે જા.
સ નિવારયિતા નૂનં કૃત્યામાત્મકૃતાં કિલ । ન નિવારયિતું શક્તાઃ શક્તિભક્તરુષં ક્વચિત્
જે કર્મ પોતે કરે છે, તે તો અવશ્ય રોકી શકે છે, પણ દેવીના ભક્તમાં જે ક્રોધ આવે છે, તેને કોઈ પણ રોકી શકતું નથી.
વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યુક્તો ગુરુણા શક્રસ્તદાગચ્છન્મુનિં પ્રતિ । પ્રણમ્ય શિરસા નમ્રઃ તમુવાચ ભયાન્વિતઃ
વ્યાસ કહે છે: ગુરુએ આમ કહ્યું ત્યારે ઇન્દ્ર ભયભીત થઈને મुनિ પાસે ગયો, નમ્રતાથી માથું વાળી વંદન કર્યું અને વિનયપૂર્વક બોલ્યો.
ક્ષમસ્વ મુનિશાર્દૂલ શમયાસુરમુદ્યતમ્ । પ્રસન્નો ભવ સર્વજ્ઞ વચનં તે કરોમ્યહમ્
હે મહાન ઋષિ, મને માફ કરો અને તમે ઉદ્ભવાવેલો અસુર શાંત કરો. હે સર્વજ્ઞ, કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ, હું તમારું કહેલું બધું કરીશ.
સોમાર્હાવશ્વિનાવેતાવદ્યપ્રભૃતિ ભાર્ગવ । ભવિષ્યતઃ સત્યમેતદ્વચો વિપ્ર પ્રસીદ મે
હે ભાર્ગવ, આજથી સોમ અને બંને અશ્વિનીકુમારો સોમપાન માટે યોગ્ય ગણાશે; હે બ્રાહ્મણ, આ મારી સાચી વાત છે, કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.
મિથ્યા તે નોદ્યમો હ્યેષ ભવત્યેવ તપોધન । જાને ત્વમપિ ધર્મજ્ઞ મિથ્યા નૈવ કરિષ્યસિ
હે તપસ્વી, તમારો પ્રયત્ન વ્યર્થ નથી ગયો; હે ધર્મને જાણનારા, હું જાણું છું કે તમે ક્યારેય ખોટું કામ નહીં કરો.
સોમપાવશ્વિનાવેતૌ ત્વત્કૃતૌ ચ સદૈવે હિ । ભવિષ્યતશ્ચ શર્યાતેઃ કીર્તિસ્તુ વિપુલા ભવેત્
સોમ અને બંને અશ્વિનીકુમારો હંમેશા તમારા કહેવા મુજબ સોમપાન કરશે; અને શર્યાતિનું યશ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થશે.
મયા યદ્ધિ કૃતં કર્મ સર્વથા મુનિસત્તમ । પરીક્ષાર્થં તુ વિજ્ઞેયં તવ વીર્યપ્રકાશનમ્
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, મેં જે કંઈ કર્યું છે તે માત્ર તમારી શક્તિની કસોટી અને પ્રદર્શન માટે જ હતું, એ રીતે સમજવું.
પ્રસાદં કુરુ મે બ્રહ્મન્ મદં સંહર ચોત્થિતમ્ । કલ્યાણં સર્વદેવાનાં તથા ભૂયો વિધીયતામ્
હે બ્રાહ્મણ, મને કૃપા આપો અને મારા મનમાં ઉદ્ભવેલો અહંકાર દૂર કરો. બધા દેવતાઓનું કલ્યાણ ફરીથી સ્થાપિત થવું જોઈએ.
એવમુક્તસ્તુ શક્રેણ ચ્યવનઃ પરમાર્થવિત્ । સંજહાર તપઃ કોપં સમુત્પન્નં વિરોધજમ્
ઇન્દ્રે આમ કહ્યું ત્યારે પરમ તત્વને જાણનારા ચ્યવન ઋષિએ વિવાદથી ઉદ્ભવેલો તપસ્વી ક્રોધ ત્યજી દીધો.
દેવમાશ્વાસ્ય સંવિગ્નં ભાર્ગવસ્તુ મદં તતઃ । વ્યભજત્સ્ત્રીષુ પાનેષુ દ્યૂતેષુ મૃગયાસુ ચ
ભયથી વ્યાકુળ દેવને આશ્વાસન આપીને ભાર્ગવે પોતાનો અહંકાર સ્ત્રીઓ, મદિરા, જુગાર અને શિકારમાં વહેંચી દીધો.
મદં વિભજ્ય દેવેન્દ્રમાશ્વાસ્ય ચકિતં ભિયા । સંસ્થાપ્ય ચ સુરાન્સર્વાન્મખં તસ્ય ન્યવર્તયત્
પોતાનો અહંકાર વહેંચી અને ડરેલા ઇન્દ્રને આશ્વાસન આપી, તેણે બધા દેવતાઓને સ્થિર કર્યા અને તેમનો યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો.
તતસ્તુ સંસ્કૃતં સોમં વાસવાય મહાત્મને । અશ્વિભ્યાં સર્વધર્માત્મા પાયયામાસ ભાર્ગવઃ
પછી શુદ્ધ કરેલો સોમ મહાત્મા વાસવ અને બંને અશ્વિનીકુમારોને પીવા માટે ધર્મનિષ્ઠ ભાર્ગવે આપ્યો.
એવં તૌ ચ્યવનેનાર્યાવશ્વિનૌ રવિપુત્રકૌ । વિહિતૌ સોમપૌ રાજન્ સર્વથા તપસો બલાત્
હે રાજા, ચ્યવન ઋષિના તપના બળે, સૂર્યપુત્ર બંને અશ્વિનીકુમારો સંપૂર્ણપણે સોમપાન માટે યોગ્ય બન્યા.
સરસ્તદપિ વિખ્યાતં જાતં યૂપવિમણ્ડિતમ્ । આશ્રમસ્તુ મુનેઃ સમ્યક્ પૃથિવ્યાં વિશ્રુતોઽભવત્
તે સરોવર યજ્ઞયૂપોથી શોભાયમાન થઈ પ્રસિદ્ધ થયું અને ઋષિનું આશ્રમ પણ સમગ્ર પૃથ્વી પર જાણીતું બન્યું.