ચ્યવન ઉવાચ - માવમંસ્થા મહાત્માનૌ રૂપદ્રવિણવર્ચસા । યૌ ચક્રતુર્માં મઘવન્ વૃન્દારકમિવાપરમ્
ચ્યવન બોલ્યા: હે મઘવન, આ બંને મહાન આત્માઓ છે, રૂપ, ધન અને તેજથી યુક્ત છે. જેમણે મને દેવગણમાં એક આગવા નેતા સમાન બનાવી દીધો છે, તેમનો તુ અવમાન ન કર.
ઋતે ત્વાં વિબુધાશ્ચાન્યે કથં વાદદતે ગ્રહમ્ । અશ્વિનાવપિ દેવેન્દ્ર દેવૌ વિદ્ધિ પરન્તપૌ
તારા સિવાય બીજાં દેવતાઓ કેમ આ હકનો વિરોધ કરી શકે? હે ઇન્દ્ર, આશ્વિનીકુમારો પણ દેવતા છે, તેમને મહાન વિર તરીકે જાણ.
ઇન્દ્ર ઉવાચ - ભિષજૌ નાર્હતઃ કામં ગ્રહં યજ્ઞે કથઞ્ચન । યદિ દિત્સસિ મન્દાત્મન્ શિરશ્છેત્સ્યામિ સામ્પ્રતમ્
ઇન્દ્ર બોલ્યા: વૈદ્યો યજ્ઞમાં ક્યારેય સોમપાન માટે યોગ્ય નથી. જો તું હટધર્મી બની એમ કરશે તો, હે મૂર્ખ, હું તારો માથું કાપી નાખીશ.
વ્યાસ ઉવાચ અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં વાસવસ્ય ચ ભાર્ગવઃ । ગ્રહં તુ ગ્રાહયામાસ ભર્ત્સયન્નિવ તં ભૃશમ્
વ્યાસજી બોલ્યા: વાસવના શબ્દોને અવગણીને, ભાર્ગવએ તેને કડક રીતે ઠપકો આપતાં બંનેને સોમ અપાવ્યું.
સોમપાત્રં યદા તાભ્યાં ગૃહીતં તુ પિપાસયા । સમીક્ષ્ય બલભિદ્દેવ ઇદં વચનમબ્રવીત્
જ્યારે આશ્વિનીકુમારો તરસથી સોમપાત્ર લઈ ગયા, ત્યારે બલવાન દેવએ આ જોઈને કહ્યું.
આભ્યમર્થાય સોમં ત્વં ગ્રાહયિષ્યસિ ચેત્સ્વયમ્ । વજ્રં તુ પ્રહરિષ્યામિ વિશ્વરૂપમિવાપરમ્
જો તું એમને પોતે સોમ અપાવશે તો, હું તને વજ્રથી મારિશ, જેમ મેં બીજા વિશ્વરૂપને માર્યો હતો.
વાસવેનૈવમુક્તસ્તુ ભાર્ગવશ્ચાતિગર્વિતઃ । જગ્રાહ વિધિવત્સોમમશ્વિભ્યામતિમન્યુમાન્
વાસવએ આવું કહ્યું ત્યારે, ભાર્ગવ ખૂબ ગર્વભેર અને રોષથી આશ્વિનીકુમારોને યોગ્ય રીતે સોમ આપ્યું.
ઇન્દ્રોઽપિ પ્રાક્ષિપત્કોપાદ્વજ્રમસ્મૈ સ્વમાયુધમ્ । પશ્યતાં સર્વદેવાનાં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્
ઇન્દ્રે ગુસ્સામાં પોતાના શસ્ત્ર વજ્રને, જે કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજસ્વી હતું, બધા દેવતાઓ સામે ભાર્ગવ પર ફેંકી દીધું.
પ્રેરિતં ચાશનિં પ્રેક્ષ્ય ચ્યવનસ્તપસા તતઃ । સ્તમ્ભયામાસ વજ્રં સ શક્રસ્યામિતતેજસઃ
ઇન્દ્રે વીજળી ફેંકી ત્યારે ચ્યવન ઋષિએ પોતાના તપના બળે એ અપરમિત તેજવાળા ઇન્દ્રની વીજળી અટકાવી દીધી.
કૃત્યયા સ મહાબાહુરિન્દ્રં હન્તુમિહોદ્યતઃ । જુહાવાગ્નૌ શ્રુતં હવ્યં મન્ત્રેણ મુનિસત્તમઃ
મહાબાહુ ચ્યવન ઋષિએ ઇન્દ્રને નાશ કરવા માટે મનમાં નક્કી કરી, પછી વિધિ પ્રમાણે મંત્રોચ્ચાર સાથે અગ્નિમાં હવન કર્યું.
તત્ર કૃત્યા સમુત્પન્ના ચ્યવનસ્ય તપોબલાત્ । પ્રબલઃ પુરુષઃ ક્રૂરો બૃહત્કાયો મહાસુરઃ
ત્યાં ચ્યવનના તપશ્ચર્યાના બળથી એક ભયાનક, અત્યંત શક્તિશાળી અને વિશાળકાય અસુર ઉત્પન્ન થયો.
મદો નામ મહાઘોરો ભયદઃ પ્રાણિનામિહ । શરીરે પર્વતાકારસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો મયાનકઃ
એ અસુરનું નામ મદ હતું. તે બહુ જ ભયાનક અને સર્વ જીવ માટે ડરાવનારો હતો; તેનું શરીર પર્વત જેવું મોટું, તીક્ષ્ણ દાંત અને ભયાનક રૂપ ધરાવતો હતો.
ચતસ્રશ્ચાયતા દંષ્ટ્રા યોજનાનાં શતં શતમ્ । ઇતરે ત્વસ્ય દશના બભૂવુર્દશયોજનાઃ
એને ચાર લાંબા દાંત હતા, દરેક દાંત સો યોજન જેટલા લાંબા હતા; બાકીના દાંત દસ યોજનના હતા.
બાહૂ પર્વતસંકાશાવાયતૌ ક્રૂરદર્શનૌ । જિહ્વા તુ ભીષણા ક્રૂરા લેલિહાના નભસ્તલમ્
એના બાંહો પર્વત જેવા, લાંબા અને ભયાનક દેખાતા હતા; તેની જીભ પણ અત્યંત ભયાનક અને ક્રૂર હતી, જે આકાશ સુધી લપસતી હતી.
ગ્રીવા તુ ગિરિશૃઙ્ગાભા કઠિના ભીષણા ભૃશમ્ । નખા વ્યાઘ્રનખપ્રખ્યાઃ કેશાશ્ચાતીવભીષણાઃ
એની ગળા પર્વતની ચોટી જેવી, બહુ કઠણ અને ભયાનક હતી; એના નખ વાઘના નખ જેવા અને વાળ પણ બહુ જ ડરાવનારા હતા.
શરીરં કજ્જલાભં ચ તસ્ય ચાસ્યં ભયાનકમ્ । નેત્રે દાવાનલપ્રખ્યે ભીષણેઽતિભયાનકે
એનું શરીર કાજળ જેવું કાળું અને મુખ બહુ જ ભયાનક હતું; એની આંખો જંગલમાં લાગેલી અગ્નિ જેવી પ્રખર અને ભયાનક હતી.
હનુરેકા સ્થિતા તસ્ય ભૂમાવેકા દિવં ગતા । એવંવિધઃ સમુત્પન્નો મદો નામ બૃહત્તનુઃ
એના એક જડબાં જમીન પર અને બીજું આકાશ સુધી પહોંચતું હતું; આવો વિશાળકાય મદ અસુર ત્યાં જન્મ્યો.
તં વિલોક્ય સુરાઃ સર્વે ભયમાજગ્મુરંહસા । ઇન્દ્રોઽપિ ભયસંત્રસ્તો યુદ્ધાય ન મનો દધે
એને જોઈને બધા દેવતાઓ તરત જ ડરી ગયા; ઇન્દ્ર પણ એટલા ભયભીત થયો કે યુદ્ધ કરવાનો વિચાર પણ કરી શક્યો નહીં.
દૈત્યોઽપિ વદને કામં વજ્રમાદાય સંસ્થિતઃ । વ્યાપ્તં નભો ઘોરદૃષ્ટિર્ગ્રસન્નિવ જગત્ત્રયમ્
એ અસુર મનમુક્ત રીતે મુખ ખોલીને વીજળી પકડીને ઊભો રહ્યો; એની ભયાનક નજરે આખું આકાશ વ્યાપી લીધું, જાણે ત્રણેય લોકને ગળી જશે.
સ ભક્ષ્યયિષ્યન્સંક્રુદ્ધઃ શતક્રતુમુપાદ્રવત્ । ચક્રુશુશ્ચ સુરાઃ સર્વે હા હતાઃ સ્મેતિ સંસ્થિતાઃ
એ અસુર ક્રોધથી ભરાઈ ઇન્દ્રને ભક્ષી લેવા દોડી આવ્યો; બધા દેવતાઓ 'હાય, હવે તો આપણે નાશ પામ્યા!' એમ ચીસો પાડી નિર્વિકલ્પ ઊભા રહ્યા.
ઇન્દ્રઃ સ્તમ્ભિતબાહુસ્તુ મુમુક્ષુર્વજ્રમન્તિકાત્ । ન શશાક પવિં તસ્મિન્પ્રહર્તું પાકશાસનઃ
ઇન્દ્રનું હાથ સ્થિર થઈ ગયું હતું, તે નજીકથી વીજળી ફેંકવા ઇચ્છતો હતો, પણ પાખાંડનાશક ઇન્દ્ર એ અસુર પર વીજળી ફેંકી શક્યો નહીં.
વજ્રહસ્તઃ સુરેશાનસ્તં વીક્ષ્ય કાલસન્નિભમ્ । સસ્માર મનસા તત્ર ગુરું સમયકોવિદમ્
વીજળી હાથમાં લઈને દેવતાઓના સ્વામી એ મૃત્યુ સમાન અસુરને જોઈને મનમાં પોતાના ગુરુ, નિયમ જાણનારા બૃહસ્પતિને સ્મરણ કર્યો.
સ્મરણાદાજગામાશુ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ । ગુરુસ્તત્સમયં દૃષ્ટ્વા વિપત્તિસદૃશં મહત્
માત્ર સ્મરણ કરતાં જ મહાબુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિ તરત આવી ગયા; ગુરુએ એ સ્થિતિ જોઈને એને મહાન આપત્તિ સમજી.
વિચાર્ય મનસા કૃત્યં તમુવાચ શચીપતિમ્ । દુઃસાધ્યોઽયં મહામન્ત્રૈસ્ત્વયં વજ્રેણ વાસવ
મનથી વિચાર કરીને ગુરુએ શચીપતિ ઇન્દ્રને કહ્યું: 'વસવ, આ અસુરને તું મહામંત્રો કે વીજળીથી પણ જીતે એ શક્ય નથી.'
અસુરો મદસંજ્ઞસ્તુ યજ્ઞકુણ્ડાત્સમુત્થિતઃ । તપોબલમૃષેઃ સમ્યક્ ચ્યવનસ્ય મહાબલઃ
આ મદ નામનો અસુર યજ્ઞકુંડમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને ચ્યવન ઋષિના તપના સંપૂર્ણ બળથી યુક્ત છે.
અનિવાર્યો હ્યયં શત્રુસ્ત્વયા દેવૈસ્તથા મયા । શરણં યાહિ દેવેશ ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ
આ દુશ્મનને તું, દેવતાઓ કે હું પણ રોકી શકતા નથી; હે દેવરાજ, તું મહાત્મા ચ્યવનની શરણે જા.
સ નિવારયિતા નૂનં કૃત્યામાત્મકૃતાં કિલ । ન નિવારયિતું શક્તાઃ શક્તિભક્તરુષં ક્વચિત્
જે કર્મ પોતે કરે છે, તે તો અવશ્ય રોકી શકે છે, પણ દેવીના ભક્તમાં જે ક્રોધ આવે છે, તેને કોઈ પણ રોકી શકતું નથી.
વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યુક્તો ગુરુણા શક્રસ્તદાગચ્છન્મુનિં પ્રતિ । પ્રણમ્ય શિરસા નમ્રઃ તમુવાચ ભયાન્વિતઃ
વ્યાસ કહે છે: ગુરુએ આમ કહ્યું ત્યારે ઇન્દ્ર ભયભીત થઈને મुनિ પાસે ગયો, નમ્રતાથી માથું વાળી વંદન કર્યું અને વિનયપૂર્વક બોલ્યો.
ક્ષમસ્વ મુનિશાર્દૂલ શમયાસુરમુદ્યતમ્ । પ્રસન્નો ભવ સર્વજ્ઞ વચનં તે કરોમ્યહમ્
હે મહાન ઋષિ, મને માફ કરો અને તમે ઉદ્ભવાવેલો અસુર શાંત કરો. હે સર્વજ્ઞ, કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ, હું તમારું કહેલું બધું કરીશ.
સોમાર્હાવશ્વિનાવેતાવદ્યપ્રભૃતિ ભાર્ગવ । ભવિષ્યતઃ સત્યમેતદ્વચો વિપ્ર પ્રસીદ મે
હે ભાર્ગવ, આજથી સોમ અને બંને અશ્વિનીકુમારો સોમપાન માટે યોગ્ય ગણાશે; હે બ્રાહ્મણ, આ મારી સાચી વાત છે, કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.