તમાહ ચ્યવનસ્તત્ર કથમેતૌ રવેઃ સુતૌ । ન ગ્રહાર્હૌ ચ નાસત્યૌ બ્રૂહિ સત્યં શચીપતે
ત્યાં ચ્યવનએ પૂછ્યું: આ બંને રવિપુત્રો કેમ યજ્ઞપાન માટે યોગ્ય નથી? અને આશ્વિનીકુમારોને કેમ વંચિત રાખવામાં આવ્યા છે? હે શચીપતિ, સાચું કહો.
ન સઙ્કરૌ સમુત્પન્નૌ ધર્મપત્નીસુતૌ રવેઃ । કેન દોષેણ દેવેન્દ્ર નાર્હૌ સોમં ભિષગ્વરૌ
આ બંને સંકર સંતાન નથી, પણ રવિની ધર્મપત્નીથી જન્મેલા પુત્રો છે. તો પછી, હે ઇન્દ્ર, શ્રેષ્ઠ વૈદ્યો એવા આશ્વિનીકુમારોને કયા દોષથી સોમપાનથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા છે?
નિર્ણયોઽત્ર મખે શક્ર કર્તવ્યઃ સર્વદૈવતૈઃ । ગ્રાહયિષ્યામહં સોમં કૃતૌ તૌ સોમપૌ મયા
હે શક્ર, અહીં બધા દેવતાઓએ મળીને યજ્ઞમાં નિર્ણય કરવો જરૂરી છે. હું તેમને સોમ આપાવીશ; મેં તેમને સોમપાન માટે યોગ્ય બનાવ્યા છે.
પ્રેરિતોઽસૌ મયા રાજા મખાય મઘવન્કિલ । એતદર્થં કરિષ્યામિ સત્યં મે વચનં વિભો
હે મઘવન, એ રાજાને મેં જ યજ્ઞ માટે મોકલ્યો હતો. આ કામ માટે હું અવશ્ય કાર્ય કરીશ; મારું વચન સાચું છે, હે પ્રભુ.
આભ્યામુપકૃતઃ શક્ર તથા દત્તં નવં વયઃ । તસ્માત્પ્રત્યુપકારસ્તુ કર્તવ્યઃ સર્વથા મયા
હે શક્ર, આશ્વિનીકુમારો દ્વારા તમને મદદ મળી હતી અને તેમણે તમને નવયૌવન આપ્યું હતું. તેથી, હું તેમનો ઉપકાર અવશ્ય ચૂકવવો જોઈએ.
ઇન્દ્ર ઉવાચ - ચિકિત્સકૌ કૃતાવેતૌ નાસત્યૌ નિન્દિતૌ સુરૈઃ । ઉભાવેતૌ ન સોમાર્હૌ મા ગૃહાણૈતયોર્ગ્રહમ્
ઇન્દ્ર બોલ્યા: આ બંને આશ્વિનીકુમારો વૈદ્ય બન્યા છે, અને દેવતાઓએ તેમને અપમાનિત કર્યા છે. એ બંને સોમપાન માટે યોગ્ય નથી; તેમને આ હક આપશો નહીં.
ચ્યવન ઉવાચ - અહલ્યાજાર સંયચ્છ કોપં ચાદ્ય નિરર્થકમ્ । વૃત્રઘ્ન કિં હિ નાસત્યૌ ન સોમાર્હૌ સુરાત્મજૌ
ચ્યવન બોલ્યા: અહલ્યાના પ્રસંગે તારો ગુસ્સો હવે વ્યર્થ છે, તેને શાંત રાખ. હે વૃત્રનાશક, આશ્વિનીકુમારો દેવપુત્રો છે, તો તેમને સોમપાનથી કેમ વંચિત રાખવામાં આવે છે?
એવં વિવાદે સમુપસ્થિતે ચ ન કોઽપિ વાચં તમુવાચ ભૂપ । ગ્રહં તયોર્ભાર્ગવતિગ્મતેજાઃ સંગ્રાહયામાસ તપોબલેન
આ રીતે વિવાદ ઊભો થયો ત્યારે રાજાઓમાં કોઈએ પણ કંઈ કહ્યું નહીં. પછી ભાર્ગવએ પોતાના તપોબળથી, તેજસ્વી બની, બંનેને સોમ અપાવ્યું.
રેવતસ્ય રેવતીવરાર્થં બ્રહ્મલોકગમનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - દત્તે ગ્રહે તુ રાજેન્દ્ર વાસવઃ કુપિતૌ ભૃશમ્ । પ્રોવાચ ચ્યવનં તત્ર દર્શયન્બલમાત્મનઃ
વ્યાસજી બોલ્યા: જ્યારે સોમપાન અપાયું, ત્યારે હે રાજેન્દ્ર, વાસવ ખૂબ જ ગુસ્સે થયા અને ત્યાં ચ્યવનને પોતાનું બળ બતાવીને બોલ્યા.
મા બ્રહ્મબન્ધો મર્યાદામિમાં ત્વં કર્ત્તુમર્હસિ । વધિષ્યામિ દ્વિષન્તં ત્વાં વિશ્વરૂપમિવાઽપરમ્
હે બ્રાહ્મણ, તું આ મર્યાદા ન તોડે. હું તને, જે મારો શત્રુ છે, બીજા વિશ્વરૂપની જેમ મારી નાખીશ.
ચ્યવન ઉવાચ - માવમંસ્થા મહાત્માનૌ રૂપદ્રવિણવર્ચસા । યૌ ચક્રતુર્માં મઘવન્ વૃન્દારકમિવાપરમ્
ચ્યવન બોલ્યા: હે મઘવન, આ બંને મહાન આત્માઓ છે, રૂપ, ધન અને તેજથી યુક્ત છે. જેમણે મને દેવગણમાં એક આગવા નેતા સમાન બનાવી દીધો છે, તેમનો તુ અવમાન ન કર.
ઋતે ત્વાં વિબુધાશ્ચાન્યે કથં વાદદતે ગ્રહમ્ । અશ્વિનાવપિ દેવેન્દ્ર દેવૌ વિદ્ધિ પરન્તપૌ
તારા સિવાય બીજાં દેવતાઓ કેમ આ હકનો વિરોધ કરી શકે? હે ઇન્દ્ર, આશ્વિનીકુમારો પણ દેવતા છે, તેમને મહાન વિર તરીકે જાણ.
ઇન્દ્ર ઉવાચ - ભિષજૌ નાર્હતઃ કામં ગ્રહં યજ્ઞે કથઞ્ચન । યદિ દિત્સસિ મન્દાત્મન્ શિરશ્છેત્સ્યામિ સામ્પ્રતમ્
ઇન્દ્ર બોલ્યા: વૈદ્યો યજ્ઞમાં ક્યારેય સોમપાન માટે યોગ્ય નથી. જો તું હટધર્મી બની એમ કરશે તો, હે મૂર્ખ, હું તારો માથું કાપી નાખીશ.
વ્યાસ ઉવાચ અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં વાસવસ્ય ચ ભાર્ગવઃ । ગ્રહં તુ ગ્રાહયામાસ ભર્ત્સયન્નિવ તં ભૃશમ્
વ્યાસજી બોલ્યા: વાસવના શબ્દોને અવગણીને, ભાર્ગવએ તેને કડક રીતે ઠપકો આપતાં બંનેને સોમ અપાવ્યું.
સોમપાત્રં યદા તાભ્યાં ગૃહીતં તુ પિપાસયા । સમીક્ષ્ય બલભિદ્દેવ ઇદં વચનમબ્રવીત્
જ્યારે આશ્વિનીકુમારો તરસથી સોમપાત્ર લઈ ગયા, ત્યારે બલવાન દેવએ આ જોઈને કહ્યું.
આભ્યમર્થાય સોમં ત્વં ગ્રાહયિષ્યસિ ચેત્સ્વયમ્ । વજ્રં તુ પ્રહરિષ્યામિ વિશ્વરૂપમિવાપરમ્
જો તું એમને પોતે સોમ અપાવશે તો, હું તને વજ્રથી મારિશ, જેમ મેં બીજા વિશ્વરૂપને માર્યો હતો.
વાસવેનૈવમુક્તસ્તુ ભાર્ગવશ્ચાતિગર્વિતઃ । જગ્રાહ વિધિવત્સોમમશ્વિભ્યામતિમન્યુમાન્
વાસવએ આવું કહ્યું ત્યારે, ભાર્ગવ ખૂબ ગર્વભેર અને રોષથી આશ્વિનીકુમારોને યોગ્ય રીતે સોમ આપ્યું.
ઇન્દ્રોઽપિ પ્રાક્ષિપત્કોપાદ્વજ્રમસ્મૈ સ્વમાયુધમ્ । પશ્યતાં સર્વદેવાનાં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્
ઇન્દ્રે ગુસ્સામાં પોતાના શસ્ત્ર વજ્રને, જે કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજસ્વી હતું, બધા દેવતાઓ સામે ભાર્ગવ પર ફેંકી દીધું.
પ્રેરિતં ચાશનિં પ્રેક્ષ્ય ચ્યવનસ્તપસા તતઃ । સ્તમ્ભયામાસ વજ્રં સ શક્રસ્યામિતતેજસઃ
ઇન્દ્રે વીજળી ફેંકી ત્યારે ચ્યવન ઋષિએ પોતાના તપના બળે એ અપરમિત તેજવાળા ઇન્દ્રની વીજળી અટકાવી દીધી.
કૃત્યયા સ મહાબાહુરિન્દ્રં હન્તુમિહોદ્યતઃ । જુહાવાગ્નૌ શ્રુતં હવ્યં મન્ત્રેણ મુનિસત્તમઃ
મહાબાહુ ચ્યવન ઋષિએ ઇન્દ્રને નાશ કરવા માટે મનમાં નક્કી કરી, પછી વિધિ પ્રમાણે મંત્રોચ્ચાર સાથે અગ્નિમાં હવન કર્યું.
તત્ર કૃત્યા સમુત્પન્ના ચ્યવનસ્ય તપોબલાત્ । પ્રબલઃ પુરુષઃ ક્રૂરો બૃહત્કાયો મહાસુરઃ
ત્યાં ચ્યવનના તપશ્ચર્યાના બળથી એક ભયાનક, અત્યંત શક્તિશાળી અને વિશાળકાય અસુર ઉત્પન્ન થયો.
મદો નામ મહાઘોરો ભયદઃ પ્રાણિનામિહ । શરીરે પર્વતાકારસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો મયાનકઃ
એ અસુરનું નામ મદ હતું. તે બહુ જ ભયાનક અને સર્વ જીવ માટે ડરાવનારો હતો; તેનું શરીર પર્વત જેવું મોટું, તીક્ષ્ણ દાંત અને ભયાનક રૂપ ધરાવતો હતો.
ચતસ્રશ્ચાયતા દંષ્ટ્રા યોજનાનાં શતં શતમ્ । ઇતરે ત્વસ્ય દશના બભૂવુર્દશયોજનાઃ
એને ચાર લાંબા દાંત હતા, દરેક દાંત સો યોજન જેટલા લાંબા હતા; બાકીના દાંત દસ યોજનના હતા.
બાહૂ પર્વતસંકાશાવાયતૌ ક્રૂરદર્શનૌ । જિહ્વા તુ ભીષણા ક્રૂરા લેલિહાના નભસ્તલમ્
એના બાંહો પર્વત જેવા, લાંબા અને ભયાનક દેખાતા હતા; તેની જીભ પણ અત્યંત ભયાનક અને ક્રૂર હતી, જે આકાશ સુધી લપસતી હતી.
ગ્રીવા તુ ગિરિશૃઙ્ગાભા કઠિના ભીષણા ભૃશમ્ । નખા વ્યાઘ્રનખપ્રખ્યાઃ કેશાશ્ચાતીવભીષણાઃ
એની ગળા પર્વતની ચોટી જેવી, બહુ કઠણ અને ભયાનક હતી; એના નખ વાઘના નખ જેવા અને વાળ પણ બહુ જ ડરાવનારા હતા.
શરીરં કજ્જલાભં ચ તસ્ય ચાસ્યં ભયાનકમ્ । નેત્રે દાવાનલપ્રખ્યે ભીષણેઽતિભયાનકે
એનું શરીર કાજળ જેવું કાળું અને મુખ બહુ જ ભયાનક હતું; એની આંખો જંગલમાં લાગેલી અગ્નિ જેવી પ્રખર અને ભયાનક હતી.
હનુરેકા સ્થિતા તસ્ય ભૂમાવેકા દિવં ગતા । એવંવિધઃ સમુત્પન્નો મદો નામ બૃહત્તનુઃ
એના એક જડબાં જમીન પર અને બીજું આકાશ સુધી પહોંચતું હતું; આવો વિશાળકાય મદ અસુર ત્યાં જન્મ્યો.
તં વિલોક્ય સુરાઃ સર્વે ભયમાજગ્મુરંહસા । ઇન્દ્રોઽપિ ભયસંત્રસ્તો યુદ્ધાય ન મનો દધે
એને જોઈને બધા દેવતાઓ તરત જ ડરી ગયા; ઇન્દ્ર પણ એટલા ભયભીત થયો કે યુદ્ધ કરવાનો વિચાર પણ કરી શક્યો નહીં.
દૈત્યોઽપિ વદને કામં વજ્રમાદાય સંસ્થિતઃ । વ્યાપ્તં નભો ઘોરદૃષ્ટિર્ગ્રસન્નિવ જગત્ત્રયમ્
એ અસુર મનમુક્ત રીતે મુખ ખોલીને વીજળી પકડીને ઊભો રહ્યો; એની ભયાનક નજરે આખું આકાશ વ્યાપી લીધું, જાણે ત્રણેય લોકને ગળી જશે.
સ ભક્ષ્યયિષ્યન્સંક્રુદ્ધઃ શતક્રતુમુપાદ્રવત્ । ચક્રુશુશ્ચ સુરાઃ સર્વે હા હતાઃ સ્મેતિ સંસ્થિતાઃ
એ અસુર ક્રોધથી ભરાઈ ઇન્દ્રને ભક્ષી લેવા દોડી આવ્યો; બધા દેવતાઓ 'હાય, હવે તો આપણે નાશ પામ્યા!' એમ ચીસો પાડી નિર્વિકલ્પ ઊભા રહ્યા.