કિં વિચારયસે રાજંશ્ચિન્તાવ્યાકુલિતાનનઃ । ઉપવિષ્ટં મુનિં વીક્ષ્ય યુવાનમમ્બુજેક્ષણમ્
'રાજા, તમે શેનું વિચાર કરો છો? તમારું ચહેરું ચિંતાથી ઘેરાયેલું છે. તમારી સામે એક યુવાન, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો ઋષિ બેઠો છે.'
એહ્યેહિ પુરુષવ્યાઘ્ર પ્રણમસ્વ પતિં મમ । મા વિષાદં નૃપશ્રેષ્ઠ સામ્પ્રતં કુરુ માનવ
'આવો, આવો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા પતિને વંદન કરો. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હવે દુઃખી ન થાઓ, માનવ, ચિંતામાં ન પડો.'
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ પુત્ર્યા વચં શ્રુત્વા શર્યાતિઃ ક્રોધપીડિતઃ । પ્રોવાચ વચનં રાજા પુરઃસ્થાં તનયાં તતઃ
વ્યાસજી કહે છે: પુત્રીના આ શબ્દો સાંભળીને શ્રયાતિ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને પછી સામે ઉભેલી દીકરીને કહ્યું.
રાજોવાચ - ક્વ મુનિશ્ચ્યવનઃ પુત્રિ વૃદ્ધોઽન્ધસ્તાપસોત્તમઃ । કોઽયં યુવા મદોન્મત્તઃ સન્દેહોઽત્ર મહાન્મમ
રાજાએ કહ્યું: 'પુત્રી, ચ્યવન ઋષિ ક્યાં છે? એ વૃદ્ધ અને અંધ તપસ્વી ક્યાં છે? આ યુવાન અને ઉન્મત્ત માણસ કોણ છે? મને મોટો સંદેહ થાય છે.'
મુનિઃ કિં નિહતઃ પાપે ત્વયા દુષ્કૃતકારિણિ । નૂતનોઽસૌ પતિઃ કામાત્કૃતઃ કુલવિનાશિનિ
'પાપી, દુષ્કર્મ કરનારી, શું તું ઋષિને મારી નાખ્યો છે? આ નવો પતિ તું ઇચ્છાથી પસંદ કર્યો છે, વંશનો નાશ કરનારી?'
સોઽહં ચિન્તાતુરસ્તં ન પશ્યામ્યાશ્રમસંસ્થિતમ્ । કિં કૃતં દુષ્કૃતં કર્મ કુલટાચરિતં કિલ
'હું ચિંતાથી પીડાતો છું અને આશ્રમમાં ઋષિને ક્યાંય નથી દેખાતો. શું દુષ્કર્મ થયું છે? શું આ કળંકિત સ્ત્રીનું વર્તન છે?'
નિમગ્નોઽહં દુરાચારે શોકાબ્ધૌ ત્વત્કૃતેઽધુના । દૃષ્ટ્વૈનં પુરુષં દિવ્યમદૃષ્ટ્વા ચ્યવનં મુનિમ્
'હવે હું તારા દુર્વ્યવહારને કારણે શોકના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું. આ દિવ્ય પુરુષને જોઈને પણ ચ્યવન ઋષિને ક્યાંય નથી જોઈ શકતો.'
વિહસ્ય તમુવાચાશુ સા શ્રુત્વા વચનં પિતુઃ । ગૃહીત્વાઽઽનીય પિતરં ભર્તુરન્તિકમાદરાત્
પિતાના શબ્દો સાંભળીને સુકન્યાએ હળવે હસીને, પિતાનો હાથ પકડીને આદરપૂર્વક તેમને પોતાના પતિ પાસે લઈ ગઈ.
ચ્યવનોઽસૌ મુનિસ્તાત જામાતા તે ન સંશયઃ । અશ્વિભ્યામીદૃશઃ કાન્તઃ કૃતઃ કમલલોચનઃ
'પિતા, આ ચ્યવન ઋષિ છે, આપના જામાઈ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. અશ્વિનીકુમારોની કૃપાથી એ કમળની આંખો ધરાવતા અને સુંદર થયા છે.'
યદૃચ્છયાત્ર સમ્પ્રાપ્તૌ નાસત્યાવાશ્રમે મમ । તાભ્યાં કરુણયા નૂનં ચ્યવનસ્તાદૃશઃ કૃતઃ
'દૈવયોગે અશ્વિનીકુમારો મારા આશ્રમમાં આવ્યા હતા. એમની દયાથી ચ્યવન ઋષિ આવા થઈ ગયા છે.'
નાહં તવ સુતા તાત તથા સ્યાં પાપકારિણી । યથા ત્વં મન્યસે રાજન્ વિમૂઢો રૂપસંશયે
'પિતા, હું એવી પાપી દીકરી નથી, જેવી તમે મને સમજો છો, રાજા. રૂપના સંદેહમાં તમે ભટકી ગયા છો.'
પ્રણમ ત્વં મુનિં રાજન્ ભાર્ગવં ચ્યવનં પિતઃ । આપૃચ્છ કારણં સર્વં કથિયિષ્યતિ વિસ્તરમ્
'પિતા, રાજા, ભર્ગવકુળના ચ્યવન ઋષિને વંદન કરો. બધું કારણ પૂછો, એ તમને વિગતે બધું કહી દેશે.'
ઇતિ શ્રુત્વા વચં પુત્ર્યા શર્યાતિસ્ત્વરિતસ્તદા । પ્રણનામ મુનિં તત્ર ગત્વા પપ્રચ્છ સાદરમ્
પુત્રીના વચન સાંભળી શર્યાતિ તત્કાળ ત્યાં ગયો, ઋષિને નમસ્કાર કર્યો અને આદરપૂર્વક પૂછ્યું.
રાજોવાચ - કથયસ્વ સ્વવૃત્તાન્તં ભાર્ગવાશુ યથોચિતમ્ । નયને ચ કથં પ્રાપ્તે ક્વ ગતા તે જરા પુનઃ
રાજાએ કહ્યું: ભાર્ગવ, કૃપા કરીને તમારો પ્રસંગ યોગ્ય રીતે કહો. તમારી દ્રષ્ટિ કેવી રીતે પાછી આવી અને તમારી વૃદ્ધાવસ્થા ક્યાં ગઈ તે પણ જણાવો.
સંશયોઽયં મહાન્મેઽસ્તિ રૂપં દૃષ્ટ્વાતિસુન્દરમ્ । વદ વિસ્તરતો બ્રહ્મન્ શ્રુત્વાહં સુખમાપ્નુયામ્
તમારું અતિ સુંદર રૂપ જોઈને મને મોટો સંદેહ થયો છે. બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને વિગતે કહો; હું સાંભળી આનંદ અનુભવીશ.
ચ્યવન ઉવાચ - નાસત્યાવત્ર સમ્પ્રાપ્તૌ દેવાનાં ભિષજાવુભૌ । ઉપકારઃ કૃતસ્તાભ્યાં કૃપયા નૃપસત્તમ
ચ્યવન બોલ્યા: દેવતાઓના વૈદ્ય અશ્વિનીકુમાર અહીં આવ્યા હતા. રાજાશ્રેષ્ઠ, તેમણે દયા કરીને મને ઉપકાર કર્યો છે.
મયા તાભ્યાં વરો દત્ત ઉપકારસ્ય હેતવે । કરિષ્યામિ મખે રાજ્ઞો ભવન્તૌ સોમપાયિનૌ
મારે તેમના ઉપકાર બદલ તેમને વરદાન આપ્યું છે: રાજાના યજ્ઞમાં હું બંનેને સોમપાન કરાવીશ.
એવં મયા વયઃ પ્રાપ્તં લોચને વિમલે તથા । સ્વસ્થો ભવ મહારાજ સંવિશસ્વાસને શુભે
આ રીતે મેં યુવાની અને સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ ફરી મેળવી છે. મહારાજા, નિરાંતે બેસો અને આ શુભ આસન પર બેસો.
ઇત્યુક્તઃ સ તુ વિપ્રેણ સભાર્યઃ પૃથિવીપતિઃ । સુખોપવિષ્ટઃ કલ્યાણીઃ કથાશ્ચક્રે મહાત્મના
ઋષિના આ વચન પછી રાજા પત્ની સાથે સુખથી બેઠા અને મહાત્મા સાથે શુભ વાતો કરી.
અથૈનં ભાર્ગવં પ્રાહ રાજાનં પરિસાન્ત્વયન્ । યાજયિષ્યામિ રાજંસ્ત્વાં સમ્ભારાનુપકલ્પય
પછી ભાર્ગવએ રાજાને શાંત પાડતાં કહ્યું: હું તમારો રાજસૂય યજ્ઞ કરાવીશ, જરૂરી સામગ્રી તૈયાર કરો.
મયા પ્રતિશ્રુતં તાભ્યાં કર્તવ્યૌ સોમપૌ યુવામ્ । તત્કર્તવ્યં નૃપશ્રેષ્ઠ તવ યજ્ઞેઽતિવિસ્તરે
મારે તેમને વચન આપ્યું છે કે બંનેને સોમપાન કરાવવું. રાજાશ્રેષ્ઠ, તમારા વિશાળ યજ્ઞમાં એ કરવું જ પડશે.
ઇન્દ્રં નિવારયિષ્યામિ ક્રુદ્ધં તેજોબલેન વૈ । પાયયિષ્યામિ રાજેન્દ્ર સોમં સોમમખે તવ
રાજેન્દ્ર, જો ઇન્દ્ર ક્રોધિત થાય તો પણ હું મારા તેજ અને બળથી તેને અટકાવીશ. તમારા સોમયજ્ઞમાં હું સોમપાન કરાવાવીશ.
તતઃ પરમસન્તુષ્ટઃ શર્યાતિઃ પૃથિવીપતિઃ । ચ્યવનસ્ય મહારાજ તદ્વાક્યં પ્રત્યપૂજયત્
પછી પૃથ્વીપતિ શર્યાતિ ખૂબ પ્રસન્ન થયો અને મહારાજા, ચ્યવનના વચનોનું સન્માન કર્યું.
સમ્માન્ય ચ્યવનં રાજા જગામ નગરં પ્રતિ । સભાર્યશ્ચાતિસન્તુષ્ટઃ કુર્વન્વાર્તાં મુનેઃ કિલ
ચ્યવનનું સન્માન કરીને રાજા પત્ની સાથે આનંદપૂર્વક પોતાના શહેર તરફ ગયો અને માર્ગમાં ઋષિના કાર્યોની ચર્ચા કરતો ગયો.
પ્રશસ્તેહનિ યજ્ઞીયે સર્વકામસમૃદ્ધિમાન્ । કારયામાસ શર્યાતિર્યજ્ઞાયતનમુત્તમમ્
યજ્ઞ માટે શુભ દિવસે સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ શર્યાતિએ ઉત્તમ યજ્ઞમંડપ તૈયાર કર્યો.
સમાનીય મુનીન્પૂજ્યાન્વસિષ્ઠપ્રમુખાનસૌ । ભાર્ગવો યાજયામાસ ચ્યવનઃ પૃથિવીપતિમ્
વશિષ્ઠાદિ મહર્ષિઓને બોલાવી અને સન્માન આપી, ભાર્ગવ ચ્યવને પૃથ્વીપતિનો યજ્ઞ કરાવવાનું આરંભ્યું.
વિતતે તુ તથા યજ્ઞે દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ । આજગ્મુશ્ચાશ્વિનૌ તત્ર સોમાર્થમુપજગ્મતુઃ
જ્યારે યજ્ઞ સારી રીતે વિધાનપૂર્વક શરૂ થયો, ત્યારે બધા દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર આવ્યા અને અશ્વિનીકુમાર પણ સોમ માટે આવ્યા.
ઇન્દ્રસ્તુ શઙ્કિતસ્તત્ર વીક્ષ્ય તાવશ્વિનાવુભૌ । પપ્રચ્છ ચ સુરાન્સર્વાન્કિમેતૌ સમુપાગતૌ
ઇન્દ્રે બંને અશ્વિનીકુમારોને જોઈને શંકા કરી અને બધા દેવતાઓને પૂછ્યું: એ બંને અહીં કેમ આવ્યા છે?
ચિકિત્સકૌ ન સોમાર્હૌ કેનાનીતાવિહેતિ ચ । નાબ્રુવન્નમરાસ્તત્ર રાજ્ઞસ્તુ વિતતે મખે
આ બંને તો વૈદ્ય છે, સોમપાનના અધિકારી નથી; તેમને અહીં કોણ લાવ્યો? રાજાના યજ્ઞ ચાલતો હતો ત્યારે દેવતાઓએ કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
અગૃહ્ણાચ્ચ્યવનઃ સોમમશ્વિનોર્દેવયોસ્તદા । શક્રસ્તં વારયામાસ મા ગૃહાણૈતયોર્ગ્રહમ્
ત્યારે ચ્યવને દેવરૂપ અશ્વિનીકુમારોને સોમ આપ્યો. ઇન્દ્રે તેને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો અને કહ્યું: તેમને આ અર્ઘ્ય આપશો નહીં.