વ્યાસ ઉવાચ - નિશામય મહારાજ ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્ । ચ્યવનસ્ય મખે તસ્મિઞ્છર્યાતેર્ભુવિ ભારત
વ્યાસએ કહ્યું: હે મહારાજ, તમે ચ્યવનની અદ્ભુત વાર્તા અને તેના યજ્ઞમાં ધરતી પર જે ચમત્કાર થયો એ સાંભળો, હે ભારતવંશી.
સુકન્યાં સુન્દરીં પ્રાપ્ય ચ્યવનઃ સુરસન્નિભઃ । વિજહાર પ્રસન્નાત્મા દેવકન્યામિવાપરઃ
સુંદર સુકન્યા મળ્યા પછી ચ્યવન, દેવ જેવો તેજસ્વી, આનંદથી જીવન વિતાવતો હતો, જાણે બીજી કોઈ દેવકન્યા મળી હોય.
કદાચિદથ શર્યાતિભાર્યા ચિન્તાતુરા ભૃશમ્ । પતિં પ્રાહ વેપમાના વચનં રુદતી પ્રિયા
ક્યારેક શર્યાતીની પત્ની ખૂબ ચિંતામાં પડી, કાંપતી અને રડતી, પોતાના પતિને કહ્યું:
રાજન્ પુત્રી ત્વયા દત્તા મુનયેઽન્ધાય કાનને । મૃતા જીવતિ વા સા તુ દ્રષ્ટવ્યા સર્વથા ત્વયા
હે રાજા, તમે તમારી પુત્રીને જંગલમાં અંધ મુનિ પાસે આપી હતી. એ જીવતી છે કે મરી ગઈ, એ તમે જરૂરથી જોઈ આવો.
ગચ્છ નાથ મુનેસ્તાવદાશ્રમં દ્રષ્ટુમાદરાત્ । કિં કરોતિ સુકન્યા સા પ્રાપ્ય નાથં તથાવિધમ્
હે સ્વામી, તમે તરત જ મુનિના આશ્રમમાં જઈને જુઓ કે સુકન્યા એવા પતિને પામી શું કરે છે.
પુત્રીદુઃખેન રાજર્ષે દગ્ધાસ્મિ સર્વથા હૃદિ । તામાનય વિશાલાક્ષીં તપઃક્ષામાં મદન્તિકે
હે રાજર્ષિ, પુત્રીના દુઃખથી મારું હૃદય સળગી રહ્યું છે. એ વિશાળ નેત્રોવાળી, તપથી ક્ષીણ થયેલીને મારી પાસે લાવો.
પશ્યામિ સર્વથા પુત્રીં કૃશાઙ્ગીં વલ્કલાવૃતામ્ । અન્ધં પતિં સમાસાદ્ય દુઃખભાજં કૃશોદરીમ્
હું મારી પુત્રીને જોવા માંગું છું, જે દુર્બળ શરીરવાળી છે, વલ્કલ પહેરેલી છે, અંધ પતિને પામી દુઃખ ભોગવી રહી છે અને પાતળી કમરવાળી છે.
શર્યાતિરુવાચ - ગચ્છામોઽદ્ય વિશાલાક્ષિ સુકન્યાં દ્રષ્ટુમાદરાત્ । પ્રિયપુત્રીં વરારોહે મુનિં તં સંશિતવ્રતમ્
શર્યાતીએ કહ્યું: હે વિશાળ નેત્રોવાળી, ચાલો આજે આપણે સુકન્યાને જોવા જઈએ, આપણા પ્રિય પુત્રીને અને એ દૃઢવ્રત મુનિને.
વ્યાસ ઉવાચ - એવમુક્ત્વ તુ શર્યાતિઃ કામિનીં શોકસંકુલામ્ । જગામ રથમારુહ્ય ત્વરિતશ્ચાશ્રમં મુનેઃ
વ્યાસએ કહ્યું: આમ કહીને શર્યાતિ, કામ અને શોકથી ભરાઈ, રથ પર ચડીને ઝડપથી મુનિના આશ્રમ તરફ ગયો.
ગત્વાઽઽશ્રમસમીપે તુ તમપશ્યન્મહીપતિઃ । નવયૌવનસમ્પન્નં દેવપુત્રોપમં મુનિમ્
આશ્રમ પાસે પહોંચીને રાજાએ જોયું કે મુનિ નવયૌવનથી ભરપૂર છે અને દેવપુત્ર જેવો દેખાય છે.
તં વિલોક્યામરાકારં વિસ્મયં નૃપતિર્ગતઃ । કિં કૃતં કુત્સિતં કર્મ પુત્ર્યા લોકવિગર્હિતમ્
એને દેવ જેવો રૂપ ધરાવતો જોઈ રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો. શું મારી પુત્રીએ કોઈ નિંદનીય કામ કર્યું છે, જે જગતમાં દુષ્ય reputation પામે છે?
નિહતોઽસૌ મુનિર્વૃદ્ધસ્ત્વનયાન્યઃ પતિઃ કૃતઃ । કામપીડિતયા કામં પ્રશાન્તોઽપ્યતિનિર્ધનઃ
એ વૃદ્ધ મુનિને મારી નાખ્યો છે અને બીજો પતિ બનાવી લીધો છે. ઈચ્છાથી પીડાયેલી એ, ગરીબ હોવા છતાં, પોતાની વાસનાને સંતોષી છે.
દુઃસહયોઽયં પુષ્પધન્વા વિશેષેણ ચ યૌવને । કુલે કલઙ્કઃ સુમહાનનયા માનવે કૃતઃ
આ પુષ્પબાણધારી દેવ, ખાસ કરીને યુવાનીમાં, સહન કરવા અઘરો છે. એના કારણે આપણા કુળમાં મોટું કલંક લાગ્યું છે.
ધિક્તસ્ય જીવિતં લોકે યસ્ય પુત્રી હિ કુત્સિતા । સર્વપાપૈસ્તુ દુઃખાય પુત્રી ભવતિ દેહિનામ્
જગતમાં જેના પુત્રીનું નામ ખરાબ થાય, એનું જીવન શરમજનક છે. દરેક માટે પુત્રી પાપથી દુઃખ આપે છે.
મયા ત્વનુચિતં કર્મ કૃતં સ્વાર્થસ્ય સિદ્ધયે । વૃદ્ધાયાન્ધાય યા દત્તા પુત્રી સર્વાત્મના કિલ
મારે મારા સ્વાર્થ માટે યોગ્ય ન હોય એવું કામ કર્યું છે. મેં મારી દીકરીને એક વૃદ્ધ અને અંધ માણસને પૂરેપૂરી રીતે આપી દીધી.
કન્યા યોગ્યાય દાતવ્યા પિત્રા સર્વાત્મના કિલ । તાદૃશં હિ ફલં પ્રાપ્તં યાદૃશં વૈ કૃતં મયા
પિતાએ દીકરીને હંમેશા યોગ્ય પાત્રને આપવી જોઈએ. મેં જે કર્યું એ પ્રમાણે જ મને પરિણામ મળ્યું છે.
હન્મિ ચેદદ્ય તનયાં દુઃશીલાં પાપકારિણીમ્ । સ્ત્રીહત્યા દુસ્તરા સ્યાન્મે તથા પુત્ર્યા વિશેષતઃ
જો આજે હું મારી દુશીલા અને પાપી દીકરીને મારી નાખું તો સ્ત્રીહત્યાનું, ખાસ કરીને પુત્રીહત્યાનું, ભયાનક પાપ મારા પર આવી જશે.
મનુવંશસ્તુ વિખ્યાતઃ સકલઙ્કઃ કૃતો મયા । લોકાપવાદો બલવાન્દુસ્ત્યાજ્યા સ્નેહશૃઙ્ખલા
મનુનો વંશ તો પ્રસિદ્ધ છે, પણ મેં તેમાં કલંક લગાવ્યો છે. દુનિયાની નinda બહુ જોરદાર છે અને સ્નેહની સાંકળ તોડવી બહુ મુશ્કેલ છે.
કિં કરોમીતિ ચિન્તાબ્ધૌ યદા મગ્નઃ સ પાર્થિવઃ । સુકન્યયા તદા દૈવાદ્દૃષ્ટશ્ચિન્તાકુલઃ પિતા
'હું શું કરું?' એમ વિચારીને એ રાજા ચિંતાના દરિયામાં ડૂબેલો હતો. એ સમયે દૈવયોગે સુકન્યા એના ચિંતિત પિતાને જોઈ ગઈ.
સા દૃષ્ટ્વા તં જગામાશુ સુકન્યા પિતુરન્તિકે । ગત્વા પપ્રચ્છ ભૂપાલં પ્રેમપૂરિતમાનસા
સુકન્યાએ પિતાને જોઈને તરત જ તેમની પાસે ગઈ અને પ્રેમથી ભરેલા હૃદયથી રાજાને પૂછ્યું.
કિં વિચારયસે રાજંશ્ચિન્તાવ્યાકુલિતાનનઃ । ઉપવિષ્ટં મુનિં વીક્ષ્ય યુવાનમમ્બુજેક્ષણમ્
'રાજા, તમે શેનું વિચાર કરો છો? તમારું ચહેરું ચિંતાથી ઘેરાયેલું છે. તમારી સામે એક યુવાન, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો ઋષિ બેઠો છે.'
એહ્યેહિ પુરુષવ્યાઘ્ર પ્રણમસ્વ પતિં મમ । મા વિષાદં નૃપશ્રેષ્ઠ સામ્પ્રતં કુરુ માનવ
'આવો, આવો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા પતિને વંદન કરો. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હવે દુઃખી ન થાઓ, માનવ, ચિંતામાં ન પડો.'
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ પુત્ર્યા વચં શ્રુત્વા શર્યાતિઃ ક્રોધપીડિતઃ । પ્રોવાચ વચનં રાજા પુરઃસ્થાં તનયાં તતઃ
વ્યાસજી કહે છે: પુત્રીના આ શબ્દો સાંભળીને શ્રયાતિ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને પછી સામે ઉભેલી દીકરીને કહ્યું.
રાજોવાચ - ક્વ મુનિશ્ચ્યવનઃ પુત્રિ વૃદ્ધોઽન્ધસ્તાપસોત્તમઃ । કોઽયં યુવા મદોન્મત્તઃ સન્દેહોઽત્ર મહાન્મમ
રાજાએ કહ્યું: 'પુત્રી, ચ્યવન ઋષિ ક્યાં છે? એ વૃદ્ધ અને અંધ તપસ્વી ક્યાં છે? આ યુવાન અને ઉન્મત્ત માણસ કોણ છે? મને મોટો સંદેહ થાય છે.'
મુનિઃ કિં નિહતઃ પાપે ત્વયા દુષ્કૃતકારિણિ । નૂતનોઽસૌ પતિઃ કામાત્કૃતઃ કુલવિનાશિનિ
'પાપી, દુષ્કર્મ કરનારી, શું તું ઋષિને મારી નાખ્યો છે? આ નવો પતિ તું ઇચ્છાથી પસંદ કર્યો છે, વંશનો નાશ કરનારી?'
સોઽહં ચિન્તાતુરસ્તં ન પશ્યામ્યાશ્રમસંસ્થિતમ્ । કિં કૃતં દુષ્કૃતં કર્મ કુલટાચરિતં કિલ
'હું ચિંતાથી પીડાતો છું અને આશ્રમમાં ઋષિને ક્યાંય નથી દેખાતો. શું દુષ્કર્મ થયું છે? શું આ કળંકિત સ્ત્રીનું વર્તન છે?'
નિમગ્નોઽહં દુરાચારે શોકાબ્ધૌ ત્વત્કૃતેઽધુના । દૃષ્ટ્વૈનં પુરુષં દિવ્યમદૃષ્ટ્વા ચ્યવનં મુનિમ્
'હવે હું તારા દુર્વ્યવહારને કારણે શોકના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું. આ દિવ્ય પુરુષને જોઈને પણ ચ્યવન ઋષિને ક્યાંય નથી જોઈ શકતો.'
વિહસ્ય તમુવાચાશુ સા શ્રુત્વા વચનં પિતુઃ । ગૃહીત્વાઽઽનીય પિતરં ભર્તુરન્તિકમાદરાત્
પિતાના શબ્દો સાંભળીને સુકન્યાએ હળવે હસીને, પિતાનો હાથ પકડીને આદરપૂર્વક તેમને પોતાના પતિ પાસે લઈ ગઈ.
ચ્યવનોઽસૌ મુનિસ્તાત જામાતા તે ન સંશયઃ । અશ્વિભ્યામીદૃશઃ કાન્તઃ કૃતઃ કમલલોચનઃ
'પિતા, આ ચ્યવન ઋષિ છે, આપના જામાઈ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. અશ્વિનીકુમારોની કૃપાથી એ કમળની આંખો ધરાવતા અને સુંદર થયા છે.'
યદૃચ્છયાત્ર સમ્પ્રાપ્તૌ નાસત્યાવાશ્રમે મમ । તાભ્યાં કરુણયા નૂનં ચ્યવનસ્તાદૃશઃ કૃતઃ
'દૈવયોગે અશ્વિનીકુમારો મારા આશ્રમમાં આવ્યા હતા. એમની દયાથી ચ્યવન ઋષિ આવા થઈ ગયા છે.'