શક્રેણ વિતતે યજ્ઞે બ્રહ્મણઃ કનકાચલે । તસ્માત્ત્વમપિ ધર્મજ્ઞ યદિ શક્તોઽસિ તાપસ
'ઇન્દ્રે મેરુ પર્વત પર યજ્ઞ કર્યો ત્યારે દેવોના આદેશથી અમને સોમપાનથી વંચિત રાખ્યા.'
કાર્યમેતદ્ધિ કર્તવ્યં વાઞ્છિતં નૌ સુસમ્મતમ્ । એતદ્વિજ્ઞાય વા બ્રહ્મન્કુરુ વાં સોમપાયિનૌ
'આ જ કામ અમારે માટે સૌથી ઇચ્છિત અને સ્વીકાર્ય છે; જો તમે સક્ષમ હોવ, તો હે બ્રાહ્મણ, અમને સોમપાન કરાવો.'
પિપાસાસ્તિ સુદુષ્પ્રાપપા ત્વત્તઃ સમુપયાસ્યતિ । ચ્યવનસ્તુ તયોઃ પ્રાહ તચ્છ્રુત્વા વચનં મૃદુ
'અમે જેની તીવ્ર તરસ રાખીએ છીએ, તે બહુ જ દુર્લભ છે; પણ તે તમારાથી અમને મળશે.' ચ્યવને તેમનું નમ્ર વચન સાંભળી ઉત્તર આપ્યો:
યદહં રૂપસમ્પન્નો વયસા ચ સમન્વિતઃ । કૃતો ભવદ્ભ્યાં વૃદ્ધઃ સન્ભાર્યાં ચ પ્રાપ્તવાનિતિ
'તમારા કારણે, હું વૃદ્ધ હોવા છતાં રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત થયો છું અને મારી પત્ની પણ પાછી મળી છે.'
તસ્માદ્યુવાં કરિષ્યામિ પ્રીત્યાહં સોમપાયિનૌ । મિષતો દેવરાજસ્ય સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
'એથી, પ્રેમથી, હું તમને બંનેને—even દેવરાજ સામે—સોમપાન કરાવિશ; આ હું સાચું વચન આપું છું.'
રાજ્ઞસ્તુ વિતતે યજ્ઞે શર્યાતેરમિતદ્યુતેઃ । ઇત્યાકર્ણ્ય વચો હૃષ્ટૌ તૌ દિવં પ્રતિજગ્મતુઃ
'શરિયાતિ રાજાએ, જે અનંત તેજવાળા હતા, જ્યારે યજ્ઞ કર્યો ત્યારે—' આ વચન સાંભળી, એ બે આનંદથી સ્વર્ગ તરફ ગયા.
ચ્યવનસ્તાં ગૃહીત્વા તુ જગામાશ્રમમણ્ડલમ્
ત્યારે ચ્યવન એ સુકન્યાને લઇને આશ્રમના પ્રાંગણમાં ગયો.
ચ્યવનેશ્વિનોઃ કૃતે સોમપાનાધિકારત્વચેષ્ટાવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ - ચ્યવનેન કથં વૈદ્યૌ તૌ કૃતૌ સોમપાયિનૌ । વચનં ચ કથં સત્યં જાતં તસ્ય મહાત્મનઃ
જનમેજયએ પૂછ્યું: ચ્યવનએ એ બે વૈદ્યોને કેવી રીતે સોમપાન માટે યોગ્ય બનાવ્યા? અને એ મહાન આત્માના વચન સાચું કેવી રીતે થયું?
માનુષસ્ય બલં કીદૃગ્દેવરાજબલં પ્રતિ । નિષિદ્ધૌ ભિષજૌ તેન કૃતૌ તૌ સોમપાયિનૌ
માણસની તાકાત દેવરાજની તાકાત સામે કેટલી છે? એ બે વૈદ્યોને મનાઈ કરવામાં આવ્યા હતા, છતાં ચ્યવનએ તેમને સોમપાન કરાવ્યું.
ધર્મનિષ્ઠ તદાશ્ચર્યં વિસ્તરેણ વદ પ્રભો । ચરિતં ચ્યવનસ્યાદ્ય શ્રોતુકામોઽસ્મિ સર્વથા
હે ધર્મમાં સ્થિર, એ આશ્ચર્યજનક વાર્તા મને વિગતે કહો. હું આજે ચ્યવનના કાર્યો સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વ્યાસ ઉવાચ - નિશામય મહારાજ ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્ । ચ્યવનસ્ય મખે તસ્મિઞ્છર્યાતેર્ભુવિ ભારત
વ્યાસએ કહ્યું: હે મહારાજ, તમે ચ્યવનની અદ્ભુત વાર્તા અને તેના યજ્ઞમાં ધરતી પર જે ચમત્કાર થયો એ સાંભળો, હે ભારતવંશી.
સુકન્યાં સુન્દરીં પ્રાપ્ય ચ્યવનઃ સુરસન્નિભઃ । વિજહાર પ્રસન્નાત્મા દેવકન્યામિવાપરઃ
સુંદર સુકન્યા મળ્યા પછી ચ્યવન, દેવ જેવો તેજસ્વી, આનંદથી જીવન વિતાવતો હતો, જાણે બીજી કોઈ દેવકન્યા મળી હોય.
કદાચિદથ શર્યાતિભાર્યા ચિન્તાતુરા ભૃશમ્ । પતિં પ્રાહ વેપમાના વચનં રુદતી પ્રિયા
ક્યારેક શર્યાતીની પત્ની ખૂબ ચિંતામાં પડી, કાંપતી અને રડતી, પોતાના પતિને કહ્યું:
રાજન્ પુત્રી ત્વયા દત્તા મુનયેઽન્ધાય કાનને । મૃતા જીવતિ વા સા તુ દ્રષ્ટવ્યા સર્વથા ત્વયા
હે રાજા, તમે તમારી પુત્રીને જંગલમાં અંધ મુનિ પાસે આપી હતી. એ જીવતી છે કે મરી ગઈ, એ તમે જરૂરથી જોઈ આવો.
ગચ્છ નાથ મુનેસ્તાવદાશ્રમં દ્રષ્ટુમાદરાત્ । કિં કરોતિ સુકન્યા સા પ્રાપ્ય નાથં તથાવિધમ્
હે સ્વામી, તમે તરત જ મુનિના આશ્રમમાં જઈને જુઓ કે સુકન્યા એવા પતિને પામી શું કરે છે.
પુત્રીદુઃખેન રાજર્ષે દગ્ધાસ્મિ સર્વથા હૃદિ । તામાનય વિશાલાક્ષીં તપઃક્ષામાં મદન્તિકે
હે રાજર્ષિ, પુત્રીના દુઃખથી મારું હૃદય સળગી રહ્યું છે. એ વિશાળ નેત્રોવાળી, તપથી ક્ષીણ થયેલીને મારી પાસે લાવો.
પશ્યામિ સર્વથા પુત્રીં કૃશાઙ્ગીં વલ્કલાવૃતામ્ । અન્ધં પતિં સમાસાદ્ય દુઃખભાજં કૃશોદરીમ્
હું મારી પુત્રીને જોવા માંગું છું, જે દુર્બળ શરીરવાળી છે, વલ્કલ પહેરેલી છે, અંધ પતિને પામી દુઃખ ભોગવી રહી છે અને પાતળી કમરવાળી છે.
શર્યાતિરુવાચ - ગચ્છામોઽદ્ય વિશાલાક્ષિ સુકન્યાં દ્રષ્ટુમાદરાત્ । પ્રિયપુત્રીં વરારોહે મુનિં તં સંશિતવ્રતમ્
શર્યાતીએ કહ્યું: હે વિશાળ નેત્રોવાળી, ચાલો આજે આપણે સુકન્યાને જોવા જઈએ, આપણા પ્રિય પુત્રીને અને એ દૃઢવ્રત મુનિને.
વ્યાસ ઉવાચ - એવમુક્ત્વ તુ શર્યાતિઃ કામિનીં શોકસંકુલામ્ । જગામ રથમારુહ્ય ત્વરિતશ્ચાશ્રમં મુનેઃ
વ્યાસએ કહ્યું: આમ કહીને શર્યાતિ, કામ અને શોકથી ભરાઈ, રથ પર ચડીને ઝડપથી મુનિના આશ્રમ તરફ ગયો.
ગત્વાઽઽશ્રમસમીપે તુ તમપશ્યન્મહીપતિઃ । નવયૌવનસમ્પન્નં દેવપુત્રોપમં મુનિમ્
આશ્રમ પાસે પહોંચીને રાજાએ જોયું કે મુનિ નવયૌવનથી ભરપૂર છે અને દેવપુત્ર જેવો દેખાય છે.
તં વિલોક્યામરાકારં વિસ્મયં નૃપતિર્ગતઃ । કિં કૃતં કુત્સિતં કર્મ પુત્ર્યા લોકવિગર્હિતમ્
એને દેવ જેવો રૂપ ધરાવતો જોઈ રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો. શું મારી પુત્રીએ કોઈ નિંદનીય કામ કર્યું છે, જે જગતમાં દુષ્ય reputation પામે છે?
નિહતોઽસૌ મુનિર્વૃદ્ધસ્ત્વનયાન્યઃ પતિઃ કૃતઃ । કામપીડિતયા કામં પ્રશાન્તોઽપ્યતિનિર્ધનઃ
એ વૃદ્ધ મુનિને મારી નાખ્યો છે અને બીજો પતિ બનાવી લીધો છે. ઈચ્છાથી પીડાયેલી એ, ગરીબ હોવા છતાં, પોતાની વાસનાને સંતોષી છે.
દુઃસહયોઽયં પુષ્પધન્વા વિશેષેણ ચ યૌવને । કુલે કલઙ્કઃ સુમહાનનયા માનવે કૃતઃ
આ પુષ્પબાણધારી દેવ, ખાસ કરીને યુવાનીમાં, સહન કરવા અઘરો છે. એના કારણે આપણા કુળમાં મોટું કલંક લાગ્યું છે.
ધિક્તસ્ય જીવિતં લોકે યસ્ય પુત્રી હિ કુત્સિતા । સર્વપાપૈસ્તુ દુઃખાય પુત્રી ભવતિ દેહિનામ્
જગતમાં જેના પુત્રીનું નામ ખરાબ થાય, એનું જીવન શરમજનક છે. દરેક માટે પુત્રી પાપથી દુઃખ આપે છે.
મયા ત્વનુચિતં કર્મ કૃતં સ્વાર્થસ્ય સિદ્ધયે । વૃદ્ધાયાન્ધાય યા દત્તા પુત્રી સર્વાત્મના કિલ
મારે મારા સ્વાર્થ માટે યોગ્ય ન હોય એવું કામ કર્યું છે. મેં મારી દીકરીને એક વૃદ્ધ અને અંધ માણસને પૂરેપૂરી રીતે આપી દીધી.
કન્યા યોગ્યાય દાતવ્યા પિત્રા સર્વાત્મના કિલ । તાદૃશં હિ ફલં પ્રાપ્તં યાદૃશં વૈ કૃતં મયા
પિતાએ દીકરીને હંમેશા યોગ્ય પાત્રને આપવી જોઈએ. મેં જે કર્યું એ પ્રમાણે જ મને પરિણામ મળ્યું છે.
હન્મિ ચેદદ્ય તનયાં દુઃશીલાં પાપકારિણીમ્ । સ્ત્રીહત્યા દુસ્તરા સ્યાન્મે તથા પુત્ર્યા વિશેષતઃ
જો આજે હું મારી દુશીલા અને પાપી દીકરીને મારી નાખું તો સ્ત્રીહત્યાનું, ખાસ કરીને પુત્રીહત્યાનું, ભયાનક પાપ મારા પર આવી જશે.
મનુવંશસ્તુ વિખ્યાતઃ સકલઙ્કઃ કૃતો મયા । લોકાપવાદો બલવાન્દુસ્ત્યાજ્યા સ્નેહશૃઙ્ખલા
મનુનો વંશ તો પ્રસિદ્ધ છે, પણ મેં તેમાં કલંક લગાવ્યો છે. દુનિયાની નinda બહુ જોરદાર છે અને સ્નેહની સાંકળ તોડવી બહુ મુશ્કેલ છે.
કિં કરોમીતિ ચિન્તાબ્ધૌ યદા મગ્નઃ સ પાર્થિવઃ । સુકન્યયા તદા દૈવાદ્દૃષ્ટશ્ચિન્તાકુલઃ પિતા
'હું શું કરું?' એમ વિચારીને એ રાજા ચિંતાના દરિયામાં ડૂબેલો હતો. એ સમયે દૈવયોગે સુકન્યા એના ચિંતિત પિતાને જોઈ ગઈ.
સા દૃષ્ટ્વા તં જગામાશુ સુકન્યા પિતુરન્તિકે । ગત્વા પપ્રચ્છ ભૂપાલં પ્રેમપૂરિતમાનસા
સુકન્યાએ પિતાને જોઈને તરત જ તેમની પાસે ગઈ અને પ્રેમથી ભરેલા હૃદયથી રાજાને પૂછ્યું.