સાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ ચમ્પકૈઃ પનસૈસ્તથા । આમ્રૈર્નીપૈર્મધૂકૈશ્ચ માધવીમણ્ડપાવૃતમ્
તે સ્થળ સાલ, તાડ, તમાલ, ચંપા, પનસ, કેરી, નીપ અને મધુક વૃક્ષોથી છાયાળું હતું અને માધવી લતાના મંડપથી ઢંકાયેલું હતું.
દાડિમૈર્નારિકેલૈશ્ચ કદલીખણ્ડમણ્ડિતમ્ । યૂથિકામાલતીકુન્દપુષ્પવલ્લીસમાવૃતમ્
દાડમ, નાળિયેર અને કેળાના ઝાડોથી શોભિત, યુથિકા, માલતી અને કુન્દ ફૂલોની વેલીઓથી ઘેરાયેલું હતું.
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં કીચકધ્વનિનાદિતમ્ । ભ્રમરાલિરુતારામં વનં સર્વસુખાવહમ્
હંસ અને કાંદળોથી ભરેલું, કીચક પક્ષીઓના રવથી ગુંજતું અને ભમરા ગૂંજતા એ વન સર્વ પ્રકારના આનંદ આપતું હતું.
દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતો રાજા સુદ્યુમ્નઃ સેવકૈર્વૃતઃ । વૃક્ષાન્સુપુષ્પિતાન્વીક્ષ્ય કોકિલારાવમણ્ડિતાન્
એ સૌંદર્ય જોઈને રાજા સુદ્યુમ્ન આનંદિત થયા અને સેવકો સાથે ફૂલેલા વૃક્ષો અને કોયલના મીઠા રવથી શોભતા વનને નિહાળ્યું.
પ્રવિષ્ટસ્તત્ર રાજર્ષિઃ સ્ત્રીત્વમાપ ક્ષણાત્તતઃ । અશ્વોઽપિ વડવા જાતશ્ચિન્તાવિષ્ટઃ સ ભૂપતિઃ
તે વનમાં પ્રવેશતા જ રાજા સુદ્યુમ્ન ક્ષણમાં સ્ત્રી બની ગયા; તેમનો ઘોડો પણ વાછરડી બની ગયો અને રાજા ચિંતામાં પડી ગયા.
કિમેતદિતિ ચિન્તાર્તશ્ચિન્ત્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ । દુઃખં બહુતરં પ્રાપ્તઃ સુદ્યુમ્નો લજ્જયાન્વિતઃ
'આ શું થયું?' એમ વારંવાર વિચારી દુઃખી અને લજ્જિત સુદ્યુમ્નને ઘણું દુઃખ થયું.
કિં કરોમિ કથં યામિ ગૃહં સ્ત્રીભાવસંયુતઃ । કથં રાજ્યં કરિષ્યામિ કેન વા વઞ્ચિતો હ્યહમ્
હું હવે શું કરું? સ્ત્રીરૂપે બંધાઈને ઘેર કેવી રીતે જાઉં? રાજ્ય કેવી રીતે ચલાવું? મને કોણે છેતર્યું છે?
ઋષય ઊચુઃ સૂતાશ્ચર્યમિદં પ્રોક્તં ત્વયા યલ્લોમહર્ષણ । સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીત્વમાપન્નો ભૂપતિર્દેવસન્નિભઃ
ઋષિોએ કહ્યું: સુતજી, તમે જે કહ્યુ તે તો અદ્ભુત છે, લોમહર્ષણ! દેવોને સમાન સુદ્યુમ્ન રાજાએ સ્ત્રીત્વ પામ્યું છે.
કિં તત્કારણમાચક્ષ્વ વને તત્ર મનોહરે । કિં કૃતં તેન રાજ્ઞા ચ વિસ્તરં વદ સુવ્રત
આનું કારણ શું છે? એ મનમોહક વનમાં શું બન્યું હતું, એ બધું વિગતે કહો. એ રાજાએ શું કર્યું હતું? સર્વે કહો, સુવ્રત.
સૂત ઉવાચ એકદા ગિરિશં દ્રષ્ટુમૃષયઃ સનકાદયઃ । દિશો વિતિમિરાભાસાઃ કુર્વન્તઃ સમુપાગમન્
સૂતજીએ કહ્યું: એક વખત સનકાદિ ઋષિઓ પર્વતપતિને જોવા નીકળ્યા. તેઓ દિશાઓને અજવાળતી જેમ આવ્યા.
તસ્મિંશ્ચ સમયે તત્ર શઙ્કરઃ પ્રમદાયુતઃ । ક્રીડાસક્તો મહાદેવો વિવસ્ત્રા કામિની શિવા
એ સમયે ત્યાં શંકરજી સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા હતા, મહાદેવ રમણમાં તલ્લીન હતા અને તેમની પ્રિય શિવા પણ કામનાથી વિવસ્ત્ર હતી.
ઉત્સઙ્ગે સંસ્થિતા ભર્તૂ રમમાણા મનોરમા । તાન્વિલોક્યામ્બિકા દેવી વિવસ્ત્રા વ્રીડિતા ભૃશમ્
મોહક અંબિકા દેવીએ પતિના અંકમાં આનંદ માણતી ઋષિઓને જોયા અને વિવસ્ત્ર હોવાથી ખૂબ શરમાઈ ગઈ.
ભર્તુરઙ્કાત્સમુત્થાય વસ્ત્રમાદાય પર્યધાત્ । લજ્જાવિષ્ટા સ્થિતા તત્ર વેપમાનાતિમાનિની
પતિના અંકમાંથી ઊભી રહી, તેણે વસ્ત્ર લઈ પોતે ઓઢ્યું. શરમથી ભરાઈ, થરથર કાંપતી અને ગૌરવભર્યા મનથી ત્યાં ઊભી રહી.
ઋષયોઽપિ તયોર્વીક્ષ્ય પ્રસઙ્ગં રમમાણયોઃ । પરિવૃત્ય યયુસ્તૂર્ણં નરનારાયણાશ્રમમ્
ઋષિઓએ બંનેના પ્રેમભર્યા રમણને જોઈ તરત જ પીઠ ફેરવીને નરનારાયણ આશ્રમ તરફ ચાલ્યા ગયા.
હ્રીયુતાં કામિનીં વીક્ષ્ય પ્રોવાચ ભગવાન્હરઃ । કથં લજ્જાતુરાસિ ત્વં સુખં તે પ્રકરોમ્યહમ્
શરમાયેલી અને કામનાથી ભરેલી દેવીને જોઈ ભગવાન હરએ કહ્યું: 'તમે શા માટે શરમાઈ ગઈ છો? હું તમને આનંદ આપું છું.'
અદ્યપ્રભૃતિ યો મોહાત્પુમાન્કોઽપિ વરાનને । વનં ચ પ્રવિશેદેતત્સ વૈ યોષિદ્ભવિષ્યતિ
આજે પછી, હે સુંદરમુખી, જે કોઈ પુરુષ અજ્ઞાનવશ આ વનમાં પ્રવેશે, તે સ્ત્રી બની જશે.
ઇતિ શપ્તં વનં તેન યે જાનન્તિ જનાઃ ક્વચિત્ । વર્જયન્તીહ તે કામં વનં દોષસમૃદ્ધિમત્
આ રીતે શાપ મળતાં, જે લોકો આ વાત જાણે છે, તેઓ ઇચ્છા મુજબ આ દોષભર્યા વનને ટાળી જાય છે.
સુદ્યુમ્નસ્તુ તદજ્ઞાનાત્પ્રવિષ્ટઃ સચિવૈઃ સહ । તથૈવ સ્ત્રીત્વમાપન્નસ્તૈઃ સહેતિ ન સંશયઃ
પણ સુદ્યુમ્ન તો અજાણતાં પોતાના મંત્રીઓ સાથે એ વનમાં ગયો અને એ રીતે બધાએ સ્ત્રીત્વ પામ્યું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ચિન્તાવિષ્ટઃ સ રાજર્ષિર્ન જગામ ગૃહં હ્રિયા । વિચચાર બહિસ્તસ્માદ્વનદેશાદિતસ્તતઃ
એ રાજર્ષિ ચિંતામાં ગરકાવ થઈ શરમથી ઘેર ગયો નહીં, પણ વનપ્રદેશમાં અહીં-ત્યાં ભટકતો રહ્યો.
ઇલેતિ નામ સમ્પ્રાપ્તં સ્ત્રીત્વે તેન મહાત્મના । વિચરંસ્તત્ર સમ્પ્રાપ્તો બુધઃ સોમસુતો યુવા
સ્ત્રીરૂપે એ મહાત્મા 'ઇલા' નામે ઓળખાવા લાગ્યા. એ વનમાં ફરતી હતી ત્યારે ચંદ્રપુત્ર યુવાન બુધ ત્યાં આવ્યો.
સ્ત્રીભિઃ પરિવૃતાં તાં તુ દૃષ્ટ્વા કાન્તાં મનોરમામ્ । હાવભાવકલાયુક્તાં ચકમે ભગવામ્બુધઃ
તેને આસપાસ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી, સુંદર અને મનોહર, હાવભાવની કળાઓથી યુક્ત જોઈ, ભગવાન બુધએ તેને ઈચ્છી.
સાપિ તં ચકમે કાન્તં બુધં સોમસુતં પતિમ્ । સંયોગસ્તત્ર સઞ્જાતસ્તયોઃ પ્રેમ્ણા પરસ્પરમ્
એ પણ બુધને, ચંદ્રપુત્રને, પતિ રૂપે ઈચ્છી. એમ બંને વચ્ચે પરસ્પર પ્રેમથી મિલન થયું.
સ તસ્યાં જનયામાસ પુરૂરવસમાત્મજમ્ । ઇલાયાં સોમપુત્રસ્તુ ચક્રવર્તિનમુત્તમમ્
બુધે ઇલામાં પુત્ર પુરુરવાસને જન્મ આપ્યો, જે મહાન ચક્રવર્તી થયો.
સા પ્રાસૂત સુતં બાલા ચિન્તાવિષ્ટા વને સ્થિતા । સસ્માર સ્વકુલાચાર્યં વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્
એ વનમાં રહી ચિંતિત મનથી પુત્રને જન્મ આપ્યો. ત્યારબાદ પોતાના કુળગુરુ મહાન ઋષિ વસિષ્ઠને યાદ કર્યા.
સ તદાસ્ય દશાં દૃષ્ટ્વા સુદ્યુમ્નસ્ય કૃપાન્વિતઃ । અતોષયન્મહાદેવં શઙ્કરં લોકશઙ્કરમ્
સુદ્યુમ્નની હાલત જોઈ, કૃપાથી ભરાયેલા વશિષ્ઠે જગતના કલ્યાણકર્તા મહાદેવ શંકરને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો.
તસ્મૈ સ ભગવાંસ્તુષ્ટઃ પ્રદદૌ વાઞ્છિતં વરમ્ । વસિષ્ઠઃ પ્રાર્થયામાસ પુંસ્ત્વં રાજ્ઞઃ પ્રિયસ્ય ચ
પ્રભુ પ્રસન્ન થયા અને ઈચ્છિત વરદાન આપ્યું. વશિષ્ઠે પ્રાર્થના કરી કે રાજાને ફરી પુરૂષત્વ પ્રાપ્ત થાય.
શઙ્કરસ્તુ નિજાં વાચમૃતાં કુર્વન્નુવાચ હ । માસં પુમાંસ્તુ ભવિતા માસં સ્ત્રી ભૂપતિઃ કિલ
શંકરે અમૃત જેવી વાણીથી કહ્યું: "માસે એક મહિનો રાજા પુરૂષ રહેશે અને માસે એક મહિનો સ્ત્રી રહેશે."
ઇત્થં પ્રાપ્ય વરં રાજા જગામ સ્વગૃહં પુનઃ । ચક્રે રાજ્યં સ ધર્માત્મા વસિષ્ઠસ્યાપ્યનુગ્રહાત્
આ રીતે વરદાન મેળવી રાજા પોતાના ઘેર પાછા ફર્યા અને વશિષ્ઠની કૃપાથી ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કર્યું.
સ્ત્રીત્વે તિષ્ઠતિ હર્મ્યેષુ પુંસ્ત્વે રાજ્યં પ્રશાસ્તિ ચ । પ્રજાસ્તસ્મિન્સમુદ્વિગ્ના નાભ્યનન્દન્મહીપતિમ્
સ્ત્રીરૂપે રાજા મહેલમાં રહેતો અને પુરૂષરૂપે રાજ્ય ચલાવતો. પ્રજાજન આથી ચિંતિત થયા અને રાજામાં આનંદ અનુભવ્યો નહીં.
કાલે તુ યૌવનં પ્રાપ્તઃ પુત્રઃ પુરૂરવાસ્તદા । પ્રતિષ્ઠાં નૃપતિસ્તસ્મૈ દત્ત્વા રાજ્યં વનં યયૌ
સમય જતાં પુત્ર પુરૂરવસ યુવાન થયો ત્યારે રાજાએ તેને રાજ્ય સોંપ્યું અને પોતે વનમાં ચાલ્યા ગયા.