મુનિમામન્ત્ર્ય તરસા ગમનાયોદ્યતાવુભૌ । લબ્ધ્વા તુ ચ્યવનો રૂપં નેત્રે ભાર્યાં ચ યૌવનમ્
મુનિનો વિદાય લઈને, એ બંને દેવતાઓ ઝડપથી જવા તૈયાર થયા; ચ્યવનને ફરીથી પોતાનું રૂપ મળ્યું અને તેની પત્નીને યુવાનીનું સૌંદર્ય પાછું મળ્યું.
હૃષ્ટોઽબ્રવીન્મહાતેજાસ્તૌ નાસત્યાવિદં વચઃ । ઉપકારઃ કૃતોઽયં મે યુવાભ્યાં સુરસત્તમૌ
અતિ આનંદિત અને તેજસ્વી ચ્યવને એ બે નાસત્ય દેવતાઓને કહ્યું: 'તમારે મને મોટો ઉપકાર કર્યો છે.'
કિં બ્રવીમિ સુખં પ્રાપ્તં સંસારેઽસ્મિન્નનુત્તમે । પ્રાપ્ય ભાર્યાં સુકેશાન્તાં દુઃખં મેઽભવદન્વહમ્
'હું શું કહું? આ સંસારમાં મને શ્રેષ્ઠ સુખ મળ્યું છે; સુંદર વાળવાળી પત્ની મળ્યા પછી પણ, રોજે રોજ દુઃખ જ મળતું હતું.'
અન્ધસ્ય ચાતિવૃદ્ધસ્ય ભોગહીનસ્ય કાનને । યુવાભ્યાં નયને દત્તે યૌવનં રૂપમદ્ભુતમ્
'અંધ, બહુ વૃદ્ધ, આનંદથી વંચિત અને જંગલમાં રહેતો હતો—પણ તમારે મને આંખો, યુવાની અને અદ્ભુત રૂપ આપ્યું.'
સમ્પાદિતં તતં કિઞ્ચિદુપકર્તુમહં બ્રુવે । ઉપકારિણિ મિત્રે યો નોપકુર્યાત્કથઞ્ચન
'એટલે હવે હું પણ કંઈક ઉપકાર કરવો જોઈએ એવું કહેું છું; જે મિત્ર પણ ઉપકારનો બદલો ન આપે, તેને નિંદા જ મળે.'
તં ધિગસ્તુ નરં દેવૌ ભવેચ્ચ ઋણવાન્ભુવિ । તસ્માદ્વાં વાઞ્છિતં કિઞ્ચિદ્દાતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્
'એવો માણસ, હે દેવતાઓ, ધિક્કારપાત્ર છે અને પૃથ્વી પર ઋણમાં જ રહે છે; તેથી હવે તમે જે ઈચ્છો તે આપવા હું તૈયાર છું.'
આત્મનો ઋણમોક્ષાય દેવેશૌ નૂતનસ્ય ચ । પ્રાર્થિતં વાં પ્રદાસ્યામિ યદલભ્યં સુરાસુરૈઃ
'મારે મારા ઉપરનું ઋણ ઉતારવું છે, હે દેવોના સ્વામી, અને તમારું પણ કલ્યાણ થાય એ માટે, તમે જે માંગો તે—even દેવો અને દૈત્યોને પણ ન મળે એવું—હું આપશ.'
બ્રુવાથાં વાં મનોદ્દિષ્ટં પ્રીતોઽસ્મિ સુકૃતેન વામ્ । શ્રુત્વા તૌ તુ મુનેર્વાક્યમભિમન્ત્ર્ય પરસ્પરમ્
'તમારા મનમાં જે છે તે કહો; હું તમારા સારા કાર્યથી પ્રસન્ન છું.' મુનિના આ શબ્દો સાંભળી, એ બે પરસ્પર ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
તમૂચતુર્મુનિશ્રેષ્ઠં સુકન્યાસહિતં સ્થિતમ્ । મુને પિતુઃ પ્રસાદેન સર્વં નો મનસેપ્સિતમ્
તેઓ સુકન્યા સાથે ઉભેલા શ્રેષ્ઠ મુનિને કહ્યું: 'મુનિ, તમારા આશીર્વાદથી અમારે મનમાં જે ઈચ્છા છે તે બધું પૂર્ણ થાય.'
ઉત્કણ્ઠા સોમપાનસ્ય વર્તતે નૌ સુરૈઃ સહ । ભિષજાવિતિ દેવેન નિષિદ્ધૌ ચમસગ્રહે
'અમે દેવતાઓ સાથે સોમપાન કરવાની ઇચ્છા રાખીએ છીએ, પણ વૈદ્ય હોવાથી દેવોએ અમને સોમપાનથી રોકી દીધા છે.'
શક્રેણ વિતતે યજ્ઞે બ્રહ્મણઃ કનકાચલે । તસ્માત્ત્વમપિ ધર્મજ્ઞ યદિ શક્તોઽસિ તાપસ
'ઇન્દ્રે મેરુ પર્વત પર યજ્ઞ કર્યો ત્યારે દેવોના આદેશથી અમને સોમપાનથી વંચિત રાખ્યા.'
કાર્યમેતદ્ધિ કર્તવ્યં વાઞ્છિતં નૌ સુસમ્મતમ્ । એતદ્વિજ્ઞાય વા બ્રહ્મન્કુરુ વાં સોમપાયિનૌ
'આ જ કામ અમારે માટે સૌથી ઇચ્છિત અને સ્વીકાર્ય છે; જો તમે સક્ષમ હોવ, તો હે બ્રાહ્મણ, અમને સોમપાન કરાવો.'
પિપાસાસ્તિ સુદુષ્પ્રાપપા ત્વત્તઃ સમુપયાસ્યતિ । ચ્યવનસ્તુ તયોઃ પ્રાહ તચ્છ્રુત્વા વચનં મૃદુ
'અમે જેની તીવ્ર તરસ રાખીએ છીએ, તે બહુ જ દુર્લભ છે; પણ તે તમારાથી અમને મળશે.' ચ્યવને તેમનું નમ્ર વચન સાંભળી ઉત્તર આપ્યો:
યદહં રૂપસમ્પન્નો વયસા ચ સમન્વિતઃ । કૃતો ભવદ્ભ્યાં વૃદ્ધઃ સન્ભાર્યાં ચ પ્રાપ્તવાનિતિ
'તમારા કારણે, હું વૃદ્ધ હોવા છતાં રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત થયો છું અને મારી પત્ની પણ પાછી મળી છે.'
તસ્માદ્યુવાં કરિષ્યામિ પ્રીત્યાહં સોમપાયિનૌ । મિષતો દેવરાજસ્ય સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
'એથી, પ્રેમથી, હું તમને બંનેને—even દેવરાજ સામે—સોમપાન કરાવિશ; આ હું સાચું વચન આપું છું.'
રાજ્ઞસ્તુ વિતતે યજ્ઞે શર્યાતેરમિતદ્યુતેઃ । ઇત્યાકર્ણ્ય વચો હૃષ્ટૌ તૌ દિવં પ્રતિજગ્મતુઃ
'શરિયાતિ રાજાએ, જે અનંત તેજવાળા હતા, જ્યારે યજ્ઞ કર્યો ત્યારે—' આ વચન સાંભળી, એ બે આનંદથી સ્વર્ગ તરફ ગયા.
ચ્યવનસ્તાં ગૃહીત્વા તુ જગામાશ્રમમણ્ડલમ્
ત્યારે ચ્યવન એ સુકન્યાને લઇને આશ્રમના પ્રાંગણમાં ગયો.
ચ્યવનેશ્વિનોઃ કૃતે સોમપાનાધિકારત્વચેષ્ટાવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ - ચ્યવનેન કથં વૈદ્યૌ તૌ કૃતૌ સોમપાયિનૌ । વચનં ચ કથં સત્યં જાતં તસ્ય મહાત્મનઃ
જનમેજયએ પૂછ્યું: ચ્યવનએ એ બે વૈદ્યોને કેવી રીતે સોમપાન માટે યોગ્ય બનાવ્યા? અને એ મહાન આત્માના વચન સાચું કેવી રીતે થયું?
માનુષસ્ય બલં કીદૃગ્દેવરાજબલં પ્રતિ । નિષિદ્ધૌ ભિષજૌ તેન કૃતૌ તૌ સોમપાયિનૌ
માણસની તાકાત દેવરાજની તાકાત સામે કેટલી છે? એ બે વૈદ્યોને મનાઈ કરવામાં આવ્યા હતા, છતાં ચ્યવનએ તેમને સોમપાન કરાવ્યું.
ધર્મનિષ્ઠ તદાશ્ચર્યં વિસ્તરેણ વદ પ્રભો । ચરિતં ચ્યવનસ્યાદ્ય શ્રોતુકામોઽસ્મિ સર્વથા
હે ધર્મમાં સ્થિર, એ આશ્ચર્યજનક વાર્તા મને વિગતે કહો. હું આજે ચ્યવનના કાર્યો સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વ્યાસ ઉવાચ - નિશામય મહારાજ ચરિતં પરમાદ્ભુતમ્ । ચ્યવનસ્ય મખે તસ્મિઞ્છર્યાતેર્ભુવિ ભારત
વ્યાસએ કહ્યું: હે મહારાજ, તમે ચ્યવનની અદ્ભુત વાર્તા અને તેના યજ્ઞમાં ધરતી પર જે ચમત્કાર થયો એ સાંભળો, હે ભારતવંશી.
સુકન્યાં સુન્દરીં પ્રાપ્ય ચ્યવનઃ સુરસન્નિભઃ । વિજહાર પ્રસન્નાત્મા દેવકન્યામિવાપરઃ
સુંદર સુકન્યા મળ્યા પછી ચ્યવન, દેવ જેવો તેજસ્વી, આનંદથી જીવન વિતાવતો હતો, જાણે બીજી કોઈ દેવકન્યા મળી હોય.
કદાચિદથ શર્યાતિભાર્યા ચિન્તાતુરા ભૃશમ્ । પતિં પ્રાહ વેપમાના વચનં રુદતી પ્રિયા
ક્યારેક શર્યાતીની પત્ની ખૂબ ચિંતામાં પડી, કાંપતી અને રડતી, પોતાના પતિને કહ્યું:
રાજન્ પુત્રી ત્વયા દત્તા મુનયેઽન્ધાય કાનને । મૃતા જીવતિ વા સા તુ દ્રષ્ટવ્યા સર્વથા ત્વયા
હે રાજા, તમે તમારી પુત્રીને જંગલમાં અંધ મુનિ પાસે આપી હતી. એ જીવતી છે કે મરી ગઈ, એ તમે જરૂરથી જોઈ આવો.
ગચ્છ નાથ મુનેસ્તાવદાશ્રમં દ્રષ્ટુમાદરાત્ । કિં કરોતિ સુકન્યા સા પ્રાપ્ય નાથં તથાવિધમ્
હે સ્વામી, તમે તરત જ મુનિના આશ્રમમાં જઈને જુઓ કે સુકન્યા એવા પતિને પામી શું કરે છે.
પુત્રીદુઃખેન રાજર્ષે દગ્ધાસ્મિ સર્વથા હૃદિ । તામાનય વિશાલાક્ષીં તપઃક્ષામાં મદન્તિકે
હે રાજર્ષિ, પુત્રીના દુઃખથી મારું હૃદય સળગી રહ્યું છે. એ વિશાળ નેત્રોવાળી, તપથી ક્ષીણ થયેલીને મારી પાસે લાવો.
પશ્યામિ સર્વથા પુત્રીં કૃશાઙ્ગીં વલ્કલાવૃતામ્ । અન્ધં પતિં સમાસાદ્ય દુઃખભાજં કૃશોદરીમ્
હું મારી પુત્રીને જોવા માંગું છું, જે દુર્બળ શરીરવાળી છે, વલ્કલ પહેરેલી છે, અંધ પતિને પામી દુઃખ ભોગવી રહી છે અને પાતળી કમરવાળી છે.
શર્યાતિરુવાચ - ગચ્છામોઽદ્ય વિશાલાક્ષિ સુકન્યાં દ્રષ્ટુમાદરાત્ । પ્રિયપુત્રીં વરારોહે મુનિં તં સંશિતવ્રતમ્
શર્યાતીએ કહ્યું: હે વિશાળ નેત્રોવાળી, ચાલો આજે આપણે સુકન્યાને જોવા જઈએ, આપણા પ્રિય પુત્રીને અને એ દૃઢવ્રત મુનિને.
વ્યાસ ઉવાચ - એવમુક્ત્વ તુ શર્યાતિઃ કામિનીં શોકસંકુલામ્ । જગામ રથમારુહ્ય ત્વરિતશ્ચાશ્રમં મુનેઃ
વ્યાસએ કહ્યું: આમ કહીને શર્યાતિ, કામ અને શોકથી ભરાઈ, રથ પર ચડીને ઝડપથી મુનિના આશ્રમ તરફ ગયો.
ગત્વાઽઽશ્રમસમીપે તુ તમપશ્યન્મહીપતિઃ । નવયૌવનસમ્પન્નં દેવપુત્રોપમં મુનિમ્
આશ્રમ પાસે પહોંચીને રાજાએ જોયું કે મુનિ નવયૌવનથી ભરપૂર છે અને દેવપુત્ર જેવો દેખાય છે.