વિષ્ણુપ્રિયે નમો લક્ષ્મિ વેદમાતઃ સરસ્વતિ । ઇદં જગત્ત્વયા સૃષ્ટં સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
'હે વિષ્ણુપ્રિય, હે લક્ષ્મી, તને વંદન. હે વેદમાતા સરસ્વતી, તને વંદન. આ આખું જગત, જડ અને ચેતન, તારા દ્વારા સર્જાયું છે.'
પાસિ ત્વમિદમવ્યગ્રા તથાત્સિ લોકશાન્તયે । બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં જનની ત્વં સુસમ્મતા
'તું નિરંતર ચિંતામુક્ત રહીને આ જગતનું રક્ષણ કરે છે અને લોકશાંતિ માટે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તું બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરની માતા તરીકે સર્વેમાં માન્ય છે.'
બુદ્ધિદાસિ ત્વમજ્ઞાનાં જ્ઞાનિનાં મોક્ષદા સદા । આજ્ઞા ત્વં પ્રકૃતિઃ પૂર્ણા પુરુષપ્રિયદર્શના
'તું અજ્ઞાનીઓને બુદ્ધિ આપે છે અને જ્ઞાનીઓને સદા મોક્ષ આપે છે. તું આજ્ઞા છે, તું પૂર્ણ પ્રકૃતિ છે, અને પુરુષને પ્રિય છે.'
ભુક્તિમુક્તિપ્રદાસિ ત્વં પ્રાણિનાં વિશદાત્મનામ્ । અજ્ઞાનાં દુઃખદા કામં સત્ત્વાનાં સુખસાધના
'તું શુદ્ધ આત્માવાળાને ભોગ અને મોક્ષ આપે છે; અજ્ઞાનીઓને ઇચ્છા મુજબ દુઃખ આપે છે અને સત્વગણવાળાને સુખનું કારણ છે.'
સિદ્ધિદા યોગિનામમ્બ જયદા કીર્તિદા પુનઃ । શરણં ત્વાં પ્રપન્નાસ્મિ વિસ્મયં પરમં ગતા
'તું યોગીઓને સિદ્ધિ આપે છે, માતા, વિજય અને કીર્તિ પણ આપે છે. હું તારી શરણે આવી છું અને પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ છું.'
પતિં દર્શય મે માતર્મગ્નાસ્મિ શોકસાગરે । દેવાભ્યાં ચરિતં કૂટં કં વૃણોમિ વિમોહિતા
'મને મારા પતિને દેખાડ, હે માતા, હું તો દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું. દેવોએ છેતરપિંડી કરી છે; હું કયાને પસંદ કરું એમાં મૂંઝાઈ ગઈ છું.'
પતિં દર્શય સર્વજ્ઞે વિદિત્વા મે સતીવ્રતમ્ । વ્યાસ ઉવાચ - એવં સ્તુતા તદા દેવા તથા ત્રિપુરસુન્દરી
'હે સર્વજ્ઞા, મારી પતિવ્રતાને જાણી મને પતિ દર્શાવ.' વ્યાસજી કહે છે: ત્યારે એ સમયે, ત્રિપુરાસુંદરી દેવી એ સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ,
હૃદયેઽસ્યાસ્તદા જ્ઞાનં દદાવાશુ સુખોદયમ્ । નિશ્ચિત્ય મનસા તુલ્યવયોરૂપધરાન્સતી
એના હૃદયમાં તરત જ જ્ઞાન આપી, આનંદ ઉત્પન્ન કર્યો. સમાન ઉંમર અને રૂપ ધરાવનારાઓ વિષે મનમાં નિશ્ચય કરીને, એ પવિત્ર સ્ત્રીએ...
પ્રસમીક્ષ્ય તુ તાન્ સર્વાન્વવ્રે બાલા સ્વકં પતિમ્ । વૃતેઽથ ચ્યવને દેવૌ સન્તુષ્ટૌ તૌ બભૂવતુઃ
બાળાએ બધાને ધ્યાનપૂર્વક જોઈને પોતાના પતિને પસંદ કર્યો; પછી એ બે દેવતાઓ ખુબ જ પ્રસન્ન થયા.
સતીધર્મં સમાલોક્ય સમ્પ્રીતૌ દદતુર્વરમ્ । ભગવત્યાઃ પ્રસાદેન પ્રસન્નૌ તૌ સુરૌત્તમૌ
તેણીનું પતિવ્રતધર્મ જોઈને, એ બે ઉત્તમ દેવતાઓ દેવીની કૃપાથી આનંદિત થઈને તેને આશીર્વાદ આપ્યો.
મુનિમામન્ત્ર્ય તરસા ગમનાયોદ્યતાવુભૌ । લબ્ધ્વા તુ ચ્યવનો રૂપં નેત્રે ભાર્યાં ચ યૌવનમ્
મુનિનો વિદાય લઈને, એ બંને દેવતાઓ ઝડપથી જવા તૈયાર થયા; ચ્યવનને ફરીથી પોતાનું રૂપ મળ્યું અને તેની પત્નીને યુવાનીનું સૌંદર્ય પાછું મળ્યું.
હૃષ્ટોઽબ્રવીન્મહાતેજાસ્તૌ નાસત્યાવિદં વચઃ । ઉપકારઃ કૃતોઽયં મે યુવાભ્યાં સુરસત્તમૌ
અતિ આનંદિત અને તેજસ્વી ચ્યવને એ બે નાસત્ય દેવતાઓને કહ્યું: 'તમારે મને મોટો ઉપકાર કર્યો છે.'
કિં બ્રવીમિ સુખં પ્રાપ્તં સંસારેઽસ્મિન્નનુત્તમે । પ્રાપ્ય ભાર્યાં સુકેશાન્તાં દુઃખં મેઽભવદન્વહમ્
'હું શું કહું? આ સંસારમાં મને શ્રેષ્ઠ સુખ મળ્યું છે; સુંદર વાળવાળી પત્ની મળ્યા પછી પણ, રોજે રોજ દુઃખ જ મળતું હતું.'
અન્ધસ્ય ચાતિવૃદ્ધસ્ય ભોગહીનસ્ય કાનને । યુવાભ્યાં નયને દત્તે યૌવનં રૂપમદ્ભુતમ્
'અંધ, બહુ વૃદ્ધ, આનંદથી વંચિત અને જંગલમાં રહેતો હતો—પણ તમારે મને આંખો, યુવાની અને અદ્ભુત રૂપ આપ્યું.'
સમ્પાદિતં તતં કિઞ્ચિદુપકર્તુમહં બ્રુવે । ઉપકારિણિ મિત્રે યો નોપકુર્યાત્કથઞ્ચન
'એટલે હવે હું પણ કંઈક ઉપકાર કરવો જોઈએ એવું કહેું છું; જે મિત્ર પણ ઉપકારનો બદલો ન આપે, તેને નિંદા જ મળે.'
તં ધિગસ્તુ નરં દેવૌ ભવેચ્ચ ઋણવાન્ભુવિ । તસ્માદ્વાં વાઞ્છિતં કિઞ્ચિદ્દાતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્
'એવો માણસ, હે દેવતાઓ, ધિક્કારપાત્ર છે અને પૃથ્વી પર ઋણમાં જ રહે છે; તેથી હવે તમે જે ઈચ્છો તે આપવા હું તૈયાર છું.'
આત્મનો ઋણમોક્ષાય દેવેશૌ નૂતનસ્ય ચ । પ્રાર્થિતં વાં પ્રદાસ્યામિ યદલભ્યં સુરાસુરૈઃ
'મારે મારા ઉપરનું ઋણ ઉતારવું છે, હે દેવોના સ્વામી, અને તમારું પણ કલ્યાણ થાય એ માટે, તમે જે માંગો તે—even દેવો અને દૈત્યોને પણ ન મળે એવું—હું આપશ.'
બ્રુવાથાં વાં મનોદ્દિષ્ટં પ્રીતોઽસ્મિ સુકૃતેન વામ્ । શ્રુત્વા તૌ તુ મુનેર્વાક્યમભિમન્ત્ર્ય પરસ્પરમ્
'તમારા મનમાં જે છે તે કહો; હું તમારા સારા કાર્યથી પ્રસન્ન છું.' મુનિના આ શબ્દો સાંભળી, એ બે પરસ્પર ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
તમૂચતુર્મુનિશ્રેષ્ઠં સુકન્યાસહિતં સ્થિતમ્ । મુને પિતુઃ પ્રસાદેન સર્વં નો મનસેપ્સિતમ્
તેઓ સુકન્યા સાથે ઉભેલા શ્રેષ્ઠ મુનિને કહ્યું: 'મુનિ, તમારા આશીર્વાદથી અમારે મનમાં જે ઈચ્છા છે તે બધું પૂર્ણ થાય.'
ઉત્કણ્ઠા સોમપાનસ્ય વર્તતે નૌ સુરૈઃ સહ । ભિષજાવિતિ દેવેન નિષિદ્ધૌ ચમસગ્રહે
'અમે દેવતાઓ સાથે સોમપાન કરવાની ઇચ્છા રાખીએ છીએ, પણ વૈદ્ય હોવાથી દેવોએ અમને સોમપાનથી રોકી દીધા છે.'
શક્રેણ વિતતે યજ્ઞે બ્રહ્મણઃ કનકાચલે । તસ્માત્ત્વમપિ ધર્મજ્ઞ યદિ શક્તોઽસિ તાપસ
'ઇન્દ્રે મેરુ પર્વત પર યજ્ઞ કર્યો ત્યારે દેવોના આદેશથી અમને સોમપાનથી વંચિત રાખ્યા.'
કાર્યમેતદ્ધિ કર્તવ્યં વાઞ્છિતં નૌ સુસમ્મતમ્ । એતદ્વિજ્ઞાય વા બ્રહ્મન્કુરુ વાં સોમપાયિનૌ
'આ જ કામ અમારે માટે સૌથી ઇચ્છિત અને સ્વીકાર્ય છે; જો તમે સક્ષમ હોવ, તો હે બ્રાહ્મણ, અમને સોમપાન કરાવો.'
પિપાસાસ્તિ સુદુષ્પ્રાપપા ત્વત્તઃ સમુપયાસ્યતિ । ચ્યવનસ્તુ તયોઃ પ્રાહ તચ્છ્રુત્વા વચનં મૃદુ
'અમે જેની તીવ્ર તરસ રાખીએ છીએ, તે બહુ જ દુર્લભ છે; પણ તે તમારાથી અમને મળશે.' ચ્યવને તેમનું નમ્ર વચન સાંભળી ઉત્તર આપ્યો:
યદહં રૂપસમ્પન્નો વયસા ચ સમન્વિતઃ । કૃતો ભવદ્ભ્યાં વૃદ્ધઃ સન્ભાર્યાં ચ પ્રાપ્તવાનિતિ
'તમારા કારણે, હું વૃદ્ધ હોવા છતાં રૂપ અને યુવાનીથી યુક્ત થયો છું અને મારી પત્ની પણ પાછી મળી છે.'
તસ્માદ્યુવાં કરિષ્યામિ પ્રીત્યાહં સોમપાયિનૌ । મિષતો દેવરાજસ્ય સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
'એથી, પ્રેમથી, હું તમને બંનેને—even દેવરાજ સામે—સોમપાન કરાવિશ; આ હું સાચું વચન આપું છું.'
રાજ્ઞસ્તુ વિતતે યજ્ઞે શર્યાતેરમિતદ્યુતેઃ । ઇત્યાકર્ણ્ય વચો હૃષ્ટૌ તૌ દિવં પ્રતિજગ્મતુઃ
'શરિયાતિ રાજાએ, જે અનંત તેજવાળા હતા, જ્યારે યજ્ઞ કર્યો ત્યારે—' આ વચન સાંભળી, એ બે આનંદથી સ્વર્ગ તરફ ગયા.
ચ્યવનસ્તાં ગૃહીત્વા તુ જગામાશ્રમમણ્ડલમ્
ત્યારે ચ્યવન એ સુકન્યાને લઇને આશ્રમના પ્રાંગણમાં ગયો.
ચ્યવનેશ્વિનોઃ કૃતે સોમપાનાધિકારત્વચેષ્ટાવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ - ચ્યવનેન કથં વૈદ્યૌ તૌ કૃતૌ સોમપાયિનૌ । વચનં ચ કથં સત્યં જાતં તસ્ય મહાત્મનઃ
જનમેજયએ પૂછ્યું: ચ્યવનએ એ બે વૈદ્યોને કેવી રીતે સોમપાન માટે યોગ્ય બનાવ્યા? અને એ મહાન આત્માના વચન સાચું કેવી રીતે થયું?
માનુષસ્ય બલં કીદૃગ્દેવરાજબલં પ્રતિ । નિષિદ્ધૌ ભિષજૌ તેન કૃતૌ તૌ સોમપાયિનૌ
માણસની તાકાત દેવરાજની તાકાત સામે કેટલી છે? એ બે વૈદ્યોને મનાઈ કરવામાં આવ્યા હતા, છતાં ચ્યવનએ તેમને સોમપાન કરાવ્યું.
ધર્મનિષ્ઠ તદાશ્ચર્યં વિસ્તરેણ વદ પ્રભો । ચરિતં ચ્યવનસ્યાદ્ય શ્રોતુકામોઽસ્મિ સર્વથા
હે ધર્મમાં સ્થિર, એ આશ્ચર્યજનક વાર્તા મને વિગતે કહો. હું આજે ચ્યવનના કાર્યો સાંભળવા ઇચ્છું છું.