તમુવાચાસિતાપાઙ્ગી લજ્જમાનાપ્યધોમુખી । ચન્દ્રસ્યેતિ શનૈરન્તર્જગામ વરવર્ણિની
કાળી આંખોવાળી, શરમાતી અને નમ્ર મુખવાળી તારાએ ધીમે કહ્યું: 'આ ચંદ્રનો પુત્ર છે.' પછી તે તેજસ્વિ સ્ત્રી અંદર ચાલી ગઈ.
જગ્રાહ તં સુતં સોમઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના । નામ ચક્રે બુધ ઇતિ જગામ સ્વગૃહં પુનઃ
ચંદ્રદેવે આનંદભેર પોતાના પુત્રને સ્વીકાર્યો, તેનું નામ બુધ રાખ્યું અને પોતાનાં ઘરે પાછા ગયા.
યયૌ બ્રહ્મા સ્વકં ધામ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ । યથાગતં ગતં સર્વૈઃ સર્વશઃ પ્રેક્ષકૈર્જનૈઃ
બ્રહ્મા પોતાના લોકમાં ગયા અને બધા દેવો, ઇન્દ્ર સહિત, જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા. બધા લોકો પણ પાછા ફર્યા.
કથિતેયં બુધોત્પત્તિર્ગુરુક્ષેત્રે ચ સોમતઃ । યથા શ્રુતા મયા પૂર્વં વ્યાસાત્સત્યવતીસુતાત્
ગુરુક્ષેત્રમાં ચંદ્રથી બુધનો જન્મ કેવી રીતે થયો તે વાત મેં વ્યાસજી, સત્યવતીપુત્ર પાસેથી જેવી સાંભળી હતી, એવી કહી.
સુદ્યુમ્નસ્તુતિઃ સૂત ઉવાચ તતઃ પુરૂરવા જજ્ઞે ઇલાયાં કથયામિ વઃ । બુધપુત્રોઽતિધર્માત્મા યજ્ઞકૃદ્દાનતત્પરઃ
સૂતજી બોલ્યા: પછી ઇલામાંથી પુરૂરવા જન્મ્યા. હું તમને કહું છું, બુધપુત્ર પુરૂરવા ખૂબ ધર્મનિષ્ઠ, યજ્ઞપ્રેમી અને દાનમાં તત્પર હતા.
સુદ્યુમ્નો નામ ભૂપાલઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । સૈન્ધવં હયમારુહ્ય ચચાર મૃગયાં વને
સુદ્યુમ્ન નામનો રાજા, સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયજિત, સિંધુ ઘોડા પર ચડીને જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો.
યુતઃ કતિપયામાત્યૈર્દર્શિતશ્ચારુકુણ્ડલઃ । ધનુરાજગવં બદ્ધ્વા બાણસઙ્ઘં તથાદ્ભુતમ્
થોડાક મંત્રીઓ સાથે, સુંદર કુંડળો પહેરી, શિંગડાનું ધનુષ્ય અને અદ્ભુત બાણો સાથે તે શિકારે નીકળ્યો.
સ ભ્રમંસ્તદ્વનોદ્દેશે હન્યમાનો રુરૂન્મૃગાન્ । શશાંશ્ચ સૂકરાંશ્ચૈવ ખડ્ગાંશ્ચ ગવયાંસ્તથા
તે જંગલમાં ફરતો રહ્યો અને હરણ, સસલા, જંગલી શૂકર, ગેંડા અને જંગલી ગાયોને મારતો રહ્યો.
શરભાન્મહિષાંશ્ચૈવ સામ્ભરાન્વનકુક્કુટાન્ । નિઘ્નન્મેધ્યાન્ પશૂન્ રાજા કુમારવનમાવિશત્
તે સરભા, મહિષ, સાંબર અને જંગલી કુકડ પણ મારતો ગયો; યજ્ઞયોગ્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરીને રાજા કિશોર વન તરફ ગયો.
મેરોરધસ્તલે દિવ્યં મન્દારદ્રુમરાજિતમ્ । અશોકલતિકાકીર્ણં બકુલૈરધિવાસિતમ્
મેરુ પર્વતની નીચે એક દિવ્ય સ્થળ હતું, જ્યાં મંદાર વૃક્ષો, અશોક લતાઓ અને બકુલના સુગંધથી ભરેલું હતું.
સાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ ચમ્પકૈઃ પનસૈસ્તથા । આમ્રૈર્નીપૈર્મધૂકૈશ્ચ માધવીમણ્ડપાવૃતમ્
તે સ્થળ સાલ, તાડ, તમાલ, ચંપા, પનસ, કેરી, નીપ અને મધુક વૃક્ષોથી છાયાળું હતું અને માધવી લતાના મંડપથી ઢંકાયેલું હતું.
દાડિમૈર્નારિકેલૈશ્ચ કદલીખણ્ડમણ્ડિતમ્ । યૂથિકામાલતીકુન્દપુષ્પવલ્લીસમાવૃતમ્
દાડમ, નાળિયેર અને કેળાના ઝાડોથી શોભિત, યુથિકા, માલતી અને કુન્દ ફૂલોની વેલીઓથી ઘેરાયેલું હતું.
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં કીચકધ્વનિનાદિતમ્ । ભ્રમરાલિરુતારામં વનં સર્વસુખાવહમ્
હંસ અને કાંદળોથી ભરેલું, કીચક પક્ષીઓના રવથી ગુંજતું અને ભમરા ગૂંજતા એ વન સર્વ પ્રકારના આનંદ આપતું હતું.
દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતો રાજા સુદ્યુમ્નઃ સેવકૈર્વૃતઃ । વૃક્ષાન્સુપુષ્પિતાન્વીક્ષ્ય કોકિલારાવમણ્ડિતાન્
એ સૌંદર્ય જોઈને રાજા સુદ્યુમ્ન આનંદિત થયા અને સેવકો સાથે ફૂલેલા વૃક્ષો અને કોયલના મીઠા રવથી શોભતા વનને નિહાળ્યું.
પ્રવિષ્ટસ્તત્ર રાજર્ષિઃ સ્ત્રીત્વમાપ ક્ષણાત્તતઃ । અશ્વોઽપિ વડવા જાતશ્ચિન્તાવિષ્ટઃ સ ભૂપતિઃ
તે વનમાં પ્રવેશતા જ રાજા સુદ્યુમ્ન ક્ષણમાં સ્ત્રી બની ગયા; તેમનો ઘોડો પણ વાછરડી બની ગયો અને રાજા ચિંતામાં પડી ગયા.
કિમેતદિતિ ચિન્તાર્તશ્ચિન્ત્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ । દુઃખં બહુતરં પ્રાપ્તઃ સુદ્યુમ્નો લજ્જયાન્વિતઃ
'આ શું થયું?' એમ વારંવાર વિચારી દુઃખી અને લજ્જિત સુદ્યુમ્નને ઘણું દુઃખ થયું.
કિં કરોમિ કથં યામિ ગૃહં સ્ત્રીભાવસંયુતઃ । કથં રાજ્યં કરિષ્યામિ કેન વા વઞ્ચિતો હ્યહમ્
હું હવે શું કરું? સ્ત્રીરૂપે બંધાઈને ઘેર કેવી રીતે જાઉં? રાજ્ય કેવી રીતે ચલાવું? મને કોણે છેતર્યું છે?
ઋષય ઊચુઃ સૂતાશ્ચર્યમિદં પ્રોક્તં ત્વયા યલ્લોમહર્ષણ । સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીત્વમાપન્નો ભૂપતિર્દેવસન્નિભઃ
ઋષિોએ કહ્યું: સુતજી, તમે જે કહ્યુ તે તો અદ્ભુત છે, લોમહર્ષણ! દેવોને સમાન સુદ્યુમ્ન રાજાએ સ્ત્રીત્વ પામ્યું છે.
કિં તત્કારણમાચક્ષ્વ વને તત્ર મનોહરે । કિં કૃતં તેન રાજ્ઞા ચ વિસ્તરં વદ સુવ્રત
આનું કારણ શું છે? એ મનમોહક વનમાં શું બન્યું હતું, એ બધું વિગતે કહો. એ રાજાએ શું કર્યું હતું? સર્વે કહો, સુવ્રત.
સૂત ઉવાચ એકદા ગિરિશં દ્રષ્ટુમૃષયઃ સનકાદયઃ । દિશો વિતિમિરાભાસાઃ કુર્વન્તઃ સમુપાગમન્
સૂતજીએ કહ્યું: એક વખત સનકાદિ ઋષિઓ પર્વતપતિને જોવા નીકળ્યા. તેઓ દિશાઓને અજવાળતી જેમ આવ્યા.
તસ્મિંશ્ચ સમયે તત્ર શઙ્કરઃ પ્રમદાયુતઃ । ક્રીડાસક્તો મહાદેવો વિવસ્ત્રા કામિની શિવા
એ સમયે ત્યાં શંકરજી સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા હતા, મહાદેવ રમણમાં તલ્લીન હતા અને તેમની પ્રિય શિવા પણ કામનાથી વિવસ્ત્ર હતી.
ઉત્સઙ્ગે સંસ્થિતા ભર્તૂ રમમાણા મનોરમા । તાન્વિલોક્યામ્બિકા દેવી વિવસ્ત્રા વ્રીડિતા ભૃશમ્
મોહક અંબિકા દેવીએ પતિના અંકમાં આનંદ માણતી ઋષિઓને જોયા અને વિવસ્ત્ર હોવાથી ખૂબ શરમાઈ ગઈ.
ભર્તુરઙ્કાત્સમુત્થાય વસ્ત્રમાદાય પર્યધાત્ । લજ્જાવિષ્ટા સ્થિતા તત્ર વેપમાનાતિમાનિની
પતિના અંકમાંથી ઊભી રહી, તેણે વસ્ત્ર લઈ પોતે ઓઢ્યું. શરમથી ભરાઈ, થરથર કાંપતી અને ગૌરવભર્યા મનથી ત્યાં ઊભી રહી.
ઋષયોઽપિ તયોર્વીક્ષ્ય પ્રસઙ્ગં રમમાણયોઃ । પરિવૃત્ય યયુસ્તૂર્ણં નરનારાયણાશ્રમમ્
ઋષિઓએ બંનેના પ્રેમભર્યા રમણને જોઈ તરત જ પીઠ ફેરવીને નરનારાયણ આશ્રમ તરફ ચાલ્યા ગયા.
હ્રીયુતાં કામિનીં વીક્ષ્ય પ્રોવાચ ભગવાન્હરઃ । કથં લજ્જાતુરાસિ ત્વં સુખં તે પ્રકરોમ્યહમ્
શરમાયેલી અને કામનાથી ભરેલી દેવીને જોઈ ભગવાન હરએ કહ્યું: 'તમે શા માટે શરમાઈ ગઈ છો? હું તમને આનંદ આપું છું.'
અદ્યપ્રભૃતિ યો મોહાત્પુમાન્કોઽપિ વરાનને । વનં ચ પ્રવિશેદેતત્સ વૈ યોષિદ્ભવિષ્યતિ
આજે પછી, હે સુંદરમુખી, જે કોઈ પુરુષ અજ્ઞાનવશ આ વનમાં પ્રવેશે, તે સ્ત્રી બની જશે.
ઇતિ શપ્તં વનં તેન યે જાનન્તિ જનાઃ ક્વચિત્ । વર્જયન્તીહ તે કામં વનં દોષસમૃદ્ધિમત્
આ રીતે શાપ મળતાં, જે લોકો આ વાત જાણે છે, તેઓ ઇચ્છા મુજબ આ દોષભર્યા વનને ટાળી જાય છે.
સુદ્યુમ્નસ્તુ તદજ્ઞાનાત્પ્રવિષ્ટઃ સચિવૈઃ સહ । તથૈવ સ્ત્રીત્વમાપન્નસ્તૈઃ સહેતિ ન સંશયઃ
પણ સુદ્યુમ્ન તો અજાણતાં પોતાના મંત્રીઓ સાથે એ વનમાં ગયો અને એ રીતે બધાએ સ્ત્રીત્વ પામ્યું—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ચિન્તાવિષ્ટઃ સ રાજર્ષિર્ન જગામ ગૃહં હ્રિયા । વિચચાર બહિસ્તસ્માદ્વનદેશાદિતસ્તતઃ
એ રાજર્ષિ ચિંતામાં ગરકાવ થઈ શરમથી ઘેર ગયો નહીં, પણ વનપ્રદેશમાં અહીં-ત્યાં ભટકતો રહ્યો.
ઇલેતિ નામ સમ્પ્રાપ્તં સ્ત્રીત્વે તેન મહાત્મના । વિચરંસ્તત્ર સમ્પ્રાપ્તો બુધઃ સોમસુતો યુવા
સ્ત્રીરૂપે એ મહાત્મા 'ઇલા' નામે ઓળખાવા લાગ્યા. એ વનમાં ફરતી હતી ત્યારે ચંદ્રપુત્ર યુવાન બુધ ત્યાં આવ્યો.