પીડ્યમાનં જનં વીક્ષ્ય પિતરં દુઃખિતં તથા । વિચિન્ત્ય શૂલભેદં સા સુકન્યા ચેદમબ્રવીત્
લોકો દુઃખી અને પિતા પણ દુઃખી છે એ જોઈને, સુકન્યાએ વિચારીને પોતાના દુઃખનું કારણ શોધ્યું અને પછી એમણે આ રીતે કહ્યું.
વને મયા પિતસ્તત્ર વલ્મીકો વીરુધાવૃતઃ । ક્રીડન્ત્યા સુદૃઢો દૃષ્ટશ્છિદ્રદ્વયસમન્વિતઃ
પિતા, જ્યારે હું જંગલમાં રમતી હતી ત્યારે ત્યાં છોડોથી ઢંકાયેલું એક મજબૂત વાળમો (દીમકનું ટોળું) જોયું, જેમાં બે છિદ્ર હતાં.
તત્ર ખદ્યોતવદ્દીપ્તજ્યોતીષી વીક્ષિતે મયા । સૂચ્યાવિદ્ધે મહારાજ પુનઃ ખદ્યોતશઙ્કયા
એમાં મને બે કીડીની જેમ તેજસ્વી પ્રકાશ દેખાયા; રાજા, મને લાગ્યું કે એ કીડી છે એટલે મેં સૂઈથી એમને ચીધી નાખ્યા.
જલક્લિન્ના તદા સૂચી મયા દૃષ્ટા પિતઃ કિલ । હાહેતિ ચ શ્રુતઃ શબ્દો મન્દો વલ્મીકમધ્યતઃ
એ સમયે, પિતા, મેં જોયું કે સૂઈ ભીંજાઈ ગઈ હતી અને વાળમાના અંદરથી ધીમો 'હા' એવો અવાજ સંભળાયો.
તદાહં વિસ્મિતા રાજન્કિમેતદિતિ શઙ્કયા । ન જાને કિં મયા વિદ્ધં તસ્મિન્વલ્મીકમણ્ડલે
ત્યારે હું આશ્ચર્યચકિત થઈને વિચાર્યું, 'આ શું છે?' એ વાળમાના ગોળમાં મેં શું ચીધી નાખ્યું, એ મને ખબર નથી.
રાજા શ્રુત્વા તુ શર્યાતિઃ સુકન્યાવચનં મૃદુ । મુનેસ્તદ્ધેલનં જ્ઞાત્વા વલ્મીકં ક્ષિપ્રમભ્યગાત્
સુકન્યાના નમ્ર શબ્દો સાંભળી, રાજા શર્યાતીએ સમજ્યું કે મुनિનું અપમાન થયું છે અને તરત જ વાળમાની પાસે દોડી ગયા.
તત્રાપશ્યત્તપોવૃદ્ધં ચ્યવનં દુઃખિતં ભૃશમ્ । સ્ફોટયામાસ વલ્મીકં મુનિદેહાવૃતં ભૃશમ્
ત્યાં એમણે તપમાં સ્થિર, ખૂબ જ દુઃખી થયેલા ચ્યવનમુનિને જોયા અને વાળમો ફાડી, મुनિનું શરીર બહાર કાઢ્યું.
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમૌ રાજા તં ભાર્ગવં પ્રતિ । તુષ્ટાવ વિનયોપેતસ્તમુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ
રાજાએ ભૃગુવંશીને જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કરી, નમ્રતાથી સ્તુતિ કરી અને હાથ જોડીને એમને સંબોધ્યા.
પુત્ર્યા મમ મહાભાગ ક્રીડન્ત્યા દુષ્કૃતં કૃતમ્ । અજ્ઞાનાદ્બાલયા બ્રહ્મન્ કૃતં તત્ક્ષન્તુમર્હસિ
મહાભાગ્યશાળી, મારી દીકરીએ રમતાં રમતાં અજાણતાં પાપ કર્યું છે; બ્રાહ્મણ, એ તો બાળપણમાં અજાણતાં થયું છે, કૃપા કરીને માફ કરો.
અક્રોધના હિ મુનયો ભવન્તીતિ મયા શ્રુતમ્ । તસ્માત્ત્વમપિ બાલાયાઃ ક્ષન્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્
મને સાંભળ્યું છે કે મुनિઓ ક્રોધ રાખતા નથી; એટલે તમે પણ હવે મારી દીકરીને માફ કરો.
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય ચ્યવનો વાક્યમબ્રવીત્ । વિનયોપનતં દૃષ્ટ્વા રાજાનં દુઃખિતં ભૃશમ્
વ્યાસજી કહે છે: રાજાના નમ્ર શબ્દો સાંભળી અને એમની વિનમ્રતા જોઈ, દુઃખી થયેલા ચ્યવનમુનિએ એમને ઉત્તર આપ્યો.
ચ્યવન ઉવાચ - રાજન્નાહં કદાચિદ્વૈ કરોમિ ક્રોધમણ્વપિ । ન મયાદ્યૈવ શપ્તસ્ત્વં દુહિત્રા પીડને કૃતે
ચ્યવનમુનિ કહે છે: રાજા, હું કદી પણ જરા પણ ક્રોધ કરતો નથી; આજે પણ તારી દીકરીએ દુઃખ આપ્યું છતાં મેં તને શાપ આપ્યો નથી.
નેત્રે પીડા સમુત્પન્ના મમ ચાદ્ય નિરાગસઃ । તેન પાપેન જાનામિ દુઃખિતસ્ત્વં મહીપતે
મારે તો આજે નિર્દોષ હોવા છતાં આંખોમાં દુઃખ થવાનું શરૂ થયું છે; એ પાપના કારણે, રાજા, તું પણ દુઃખી થયો છે એ હું જાણું છું.
અપરાધં પરં કૃત્વા દેવીભક્તસ્ય કો જનઃ । સુખં લભેત યદપિ ભવેત્ ત્રાતા શિવઃ સ્વયમ્
દેવીના ભક્તને મોટું અપમાન કરીને કોઈ પણ માણસ સુખી રહી શકે નહીં, ભલે શિવજી પોતે જ રક્ષક કેમ ન હોય.
કિં કરોમિ મહીપાલ નેત્રહીનો જરાવૃતઃ । અન્ધસ્ય પરિચર્યાં ચ કઃ કરિષ્યતિ પાર્થિવ
હે રાજા, હવે હું શું કરું? મારી આંખો નથી રહી અને વૃદ્ધાવસ્થાએ ઘેરી લીધો છે. અંધ માણસની સેવા કોણ કરશે, હે પૃથ્વીનાથ?
રાજોવાચ - સેવકા બહવઃ સેવાં કરિષ્યન્તિ તવાનિશમ્ । ક્ષમસ્વ મુનિશાર્દૂલ સ્વલ્પક્રોધા હિ તાપસાઃ
રાજાએ કહ્યું: અનેક સેવકો રાત-દિવસ તારી સેવા કરશે. હે મહાન ઋષિ, ક્ષમા કરજે, કારણ કે તપસ્વીઓ તો બહુ ધીરજવાળા હોય છે.
ચ્યવન ઉવાચ - અન્ધોઽહં નિર્જનો રાજંસ્તપસ્તપ્તું કથં ક્ષમઃ । ત્વદીયાઃ સેવકાઃ કિં તે કરિષ્યન્તિ મમ પ્રિયમ્
ચ્યવનએ કહ્યું: હે રાજા, હું અંધ છું અને એકલો છું; આવી સ્થિતિમાં તપ કરવું મારા માટે કેમ શક્ય છે? અને તારા સેવકો મારા શું કામ આવશે?
ક્ષમાપયસિ ચેન્માં ત્વં કુરુ મે વચનં નૃપ । દેહિ મે પરિચર્યાર્થં કન્યાં કમલલોચનામ્
હું જો તારી માફી સ્વીકારું તો, હે રાજા, મારી વાત માન અને મને કમળની આંખોવાળી એક કન્યા સેવા માટે આપ.
તુષ્યેઽનયા મહારાજ પુત્ર્યા તવ મહામતે । કરિષ્યામિ તપશ્ચાહં સા મે સેવાં કરિષ્યતિ
હે બુદ્ધિશાળી રાજા, તારી પુત્રીથી હું સંતોષ પામીશ. હું તપ કરતો રહીશ અને એ મારી સેવા કરશે.
એવં કૃતે સુખં મે સ્યાત્તવ ચૈવ ભવિષ્યતિ । સન્તુષ્ટે મયિ રાજેન્દ્ર સૈનિકાનાં ન સંશયઃ
આ રીતે કરશો તો મને પણ સુખ મળશે અને તને પણ. હે રાજાધિરાજ, હું ખુશ રહીશ તો તારા સૈનિકો નિશ્ચિતપણે સુરક્ષિત રહેશે.
વિચિન્ત્ય મનસા ભૂપ કન્યાદાનં સમાચર । ન ચાત્ર દૂષણં કિઞ્ચિત્તાપસોઽહં યતવ્રતઃ
હે રાજા, મનમાં વિચાર કરી તારી દીકરી આપ. આમાં કોઈ દોષ નથી, કારણ કે હું તપસ્વી છું અને વ્રત પાળું છું.
વ્યાસ ઉવાચ - શર્યાતિર્વચનં શ્રુત્વા મુનેશ્ચિન્તાતુરોઽભવત્ । ન દાસ્યેઽપ્યથવા દાસ્યે કિઞ્ચિન્નોવાચ ભારત
વ્યાસે કહ્યું: ઋષિના શબ્દો સાંભળીને શર્યાતિ મનમાં ચિંતિત થયો. 'હું દીકરી નહીં આપું, કે કદાચ આપી દઈશ,' એમ વિચારતો રહ્યો, પણ કંઈ બોલ્યો નહીં.
કથમન્ધાય વૃદ્ધાય કુરૂપાય સુતામિમામ્ । દેવકન્યોપમાં દત્ત્વા સુખી સ્યામાત્મસમ્ભવામ્
હું કેવી રીતે મારી દીકરી, જે દેવકન્યાને સમાન છે, અંધ, વૃદ્ધ અને રૂપહીન પુરુષને આપી, પોતે સુખી રહી શકું?
કો વાત્મનઃ સુખાર્થાય પુત્ર્યાઃ સંસારજં સુખમ્ । હરતેઽલ્પમતિઃ પાપો જાનન્નપિ શુભાશુભમ્
કોણ પોતાનું સુખ મેળવવા માટે દીકરીને સંસારના સુખ માટે આપે? આવું તો માત્ર મૂર્ખ અને પાપી માણસ જ કરે, જે સારા-ખરાબને જાણે છે છતાં.
પ્રાપ્ય સા ચ્યવનં સુભ્રૂઃ પઞ્ચબાણશરાર્દિતા । અન્ધં વૃદ્ધં પતિં પ્રાપ્ય કથં કાલં નયિષ્યતિ
સુંદર ભ્રૂવાળી એ કન્યા, જે કામદેવના બાણોથી ઘાયલ છે, ચ્યવનને પતિ રૂપે પામશે, તો અંધ અને વૃદ્ધ પતિ સાથે દિવસો કેવી રીતે પસાર કરશે?
યૌવને દુર્જયઃ કામો વિશેષેણ સુરૂપયા । આત્મતુલ્યં પતિં પ્રાપ્ય કિમુ વૃદ્ધં વિલોચનમ્
યૌવનમાં કામદેવને જીતવો બહુ મુશ્કેલ છે, ખાસ કરીને સુંદર સ્ત્રી માટે. પોતાને સમાન પતિ હોય તો ચાલે, પણ વૃદ્ધ અને અંધ પતિ સાથે શું થશે?
ગૌતમં તાપસં પ્રાપ્ય રૂપયૌવનસંયુતા । અહલ્યા વાસવેનાશુ વઞ્ચિતા વરવર્ણિની
અહલ્યા, જે સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત હતી, તેને ગૌતમ ઋષિ પતિ મળ્યા છતાં, ઇન્દ્રે તરત જ તેને છેતરવી.
શપ્તા ચ પતિના પશ્ચાજ્જ્ઞાત્વા ધર્મવિપર્યયમ્ । તસ્માદ્ભવતુ મે દુઃખં ન દદામિ સુકન્યકામ્
પતિએ પછી ધર્મભંગ જાણીને તેને શાપ આપ્યો. તેથી, દુઃખ મને સહન કરવું પડે તો ચાલે, પણ હું સુકન્યાને નહીં આપું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય શર્યાતિર્વિમના સ્વગૃહં યયૌ । સચિવાંશ્ચ સમાદાય મન્ત્રં ચક્રેઽતિદુઃખિતઃ
આ રીતે વિચારીને, શર્યાતિ દુઃખી થઈ પોતાના ઘરે ગયો, મંત્રીઓને બોલાવીને ખૂબ ચિંતામાં મંત્રણા કરવા લાગ્યો.
ભો મન્ત્રિણો બ્રુવન્ત્વદ્ય કિં કર્તવ્યં મયાધુના । પુત્રી દેયાથ વિપ્રાય ભોક્તવ્યં દુઃખમેવ વા
હે મંત્રીઓ, આજે મને શું કરવું જોઈએ તે કહો. શું હું દીકરી ઋષિને આપી દઉં કે પછી દુઃખ સહન કરવું પડશે?