શકૃન્મૂત્રનિરોધોઽભૂત્સૈનિકાનાં તુ તત્ક્ષણાત્ । વિશેષેણ તુ ભૂપસ્ય સામાત્યસ્ય સમન્તતઃ
એ જ ક્ષણે, બધા સૈનિકો અને ખાસ કરીને રાજા તથા મંત્રીઓના શરીરમાં પખાણા અને મૂત્ર રોકાઈ ગયા.
ગજોષ્ટ્રતુરગાણાં ચ સર્વેષાં પ્રાણિનાં તદા । તતો રુદ્ધે શકૃન્મૂત્રે શર્યાતિર્દુઃખિતોઽભવત્
એ સમયે, બધા હાથી, ઊંટ, ઘોડા અને ત્યાંના બધા જીવમાં પણ એ જ દુઃખ થયું; તેથી પખાણા-મૂત્ર અટવાઈ જતા શર્યાતિ રાજા દુઃખી થયા.
સૈનિકૈઃ કથિતં તસ્મૈ શકૃન્મૂત્રનિરોધનમ્ । ચિન્તયામાસ ભૂપાલઃ કારણં દુઃખસમ્ભવે
સૈનિકોએ રાજાને પખાણા-મૂત્ર અટકવાનો દુઃખ જણાવ્યો, તો રાજાએ વિચારવાનું શરૂ કર્યું કે આ દુઃખનું કારણ શું હશે.
વિચિન્ત્યાહ તતો રાજા સૈનિકાન્સ્વજનાંસ્તથા । ગૃહમાગત્ય ચિન્તાર્તઃ કેનેદં દુષ્કૃતં કૃતમ્
વિચાર કરીને, રાજાએ પોતાના સૈનિકો અને સેવકોને કહ્યું; પછી ઘેર આવી, ચિંતામાં પડી ગયા કે આ દુષ્કર્મ કોણે કર્યું હશે.
સરસઃ પશ્ચિમે ભાગે વનમધ્યે મહાતપાઃ । ચ્યવનસ્તાપસસ્તત્ર તપશ્ચરતિ દુશ્ચરમ્
સરોવરના પશ્ચિમ ભાગે, વનના મધ્યમાં મહાન તપસ્વી ચ્યવન તપ કરતો હતો.
કેનાપ્યપકૃતં તત્ર તાપસેઽગ્નિસમપ્રભે । તસ્માત્પીડા સમુત્પન્ના સર્વેષામિતિ નિશ્ચયઃ
કોઈકએ અગ્નિ સમાન તેજસ્વી એ તપસ્વીનું અપમાન કર્યું હતું; તેથી બધાને આ પીડા થઈ — એવો નિશ્ચય થયો.
તપોવૃદ્ધસ્ય વૃદ્ધસ્ય વરિષ્ઠસ્ય વિશેષતઃ । કેનાપ્યપકૃતં મન્યે ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ
મને લાગે છે કે મહાન આત્મા, તપસ્વી અને સૌથી માન્ય ભૃગુવંશી પર કોઈએ ખાસ કરીને અયોગ્ય વર્તન કર્યું છે.
જ્ઞાતં વા યદિ વાજ્ઞાતં તસ્યેદં ફલમુત્તમમ્ । કૈશ્ચ દુષ્ટૈઃ કૃતં તસ્ય હેલનં તાપસસ્ય હ
જાણતા કે અજાણતાં, એ તપસ્વી સાથે જે થયું એનું મુખ્ય કારણ એ છે કે કેટલાક દુષ્ટ લોકોએ એમની અવગણના કરી છે.
ઇતિ પૃષ્ટાસ્તમૂચુસ્તે સૈનિકા વેદનાર્દિતાઃ । મનોવાક્કાયનિતં ન વિદ્મોઽપકૃતં વયમ્
એવી રીતે પૂછતાં, દુઃખથી પીડાતા સૈનિકોએ કહ્યું: 'અમે મન, વાણી કે કર્મથી કોઈ પણ પ્રકારનું દોષકર્મ કર્યું છે એ અમને ખબર નથી.'
ચ્યવનસુકન્યયોર્ગાર્હસ્થ્યવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ પપ્રચ્છ તાન્સર્વાન્ રાજા ચિન્તાકુલસ્તથા । પર્યપૃચ્છત્સુહૃદ્વર્ગં સામ્ના ચોગ્રતયાપિ ચ
વ્યાસજી કહે છે: એ રીતે રાજા ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈને બધાને પૂછવા લાગ્યા અને પોતાના મિત્ર વર્ગને પણ ક્યારેક પ્રેમથી, ક્યારેક કડકાઈથી પૂછપરછ કરી.
પીડ્યમાનં જનં વીક્ષ્ય પિતરં દુઃખિતં તથા । વિચિન્ત્ય શૂલભેદં સા સુકન્યા ચેદમબ્રવીત્
લોકો દુઃખી અને પિતા પણ દુઃખી છે એ જોઈને, સુકન્યાએ વિચારીને પોતાના દુઃખનું કારણ શોધ્યું અને પછી એમણે આ રીતે કહ્યું.
વને મયા પિતસ્તત્ર વલ્મીકો વીરુધાવૃતઃ । ક્રીડન્ત્યા સુદૃઢો દૃષ્ટશ્છિદ્રદ્વયસમન્વિતઃ
પિતા, જ્યારે હું જંગલમાં રમતી હતી ત્યારે ત્યાં છોડોથી ઢંકાયેલું એક મજબૂત વાળમો (દીમકનું ટોળું) જોયું, જેમાં બે છિદ્ર હતાં.
તત્ર ખદ્યોતવદ્દીપ્તજ્યોતીષી વીક્ષિતે મયા । સૂચ્યાવિદ્ધે મહારાજ પુનઃ ખદ્યોતશઙ્કયા
એમાં મને બે કીડીની જેમ તેજસ્વી પ્રકાશ દેખાયા; રાજા, મને લાગ્યું કે એ કીડી છે એટલે મેં સૂઈથી એમને ચીધી નાખ્યા.
જલક્લિન્ના તદા સૂચી મયા દૃષ્ટા પિતઃ કિલ । હાહેતિ ચ શ્રુતઃ શબ્દો મન્દો વલ્મીકમધ્યતઃ
એ સમયે, પિતા, મેં જોયું કે સૂઈ ભીંજાઈ ગઈ હતી અને વાળમાના અંદરથી ધીમો 'હા' એવો અવાજ સંભળાયો.
તદાહં વિસ્મિતા રાજન્કિમેતદિતિ શઙ્કયા । ન જાને કિં મયા વિદ્ધં તસ્મિન્વલ્મીકમણ્ડલે
ત્યારે હું આશ્ચર્યચકિત થઈને વિચાર્યું, 'આ શું છે?' એ વાળમાના ગોળમાં મેં શું ચીધી નાખ્યું, એ મને ખબર નથી.
રાજા શ્રુત્વા તુ શર્યાતિઃ સુકન્યાવચનં મૃદુ । મુનેસ્તદ્ધેલનં જ્ઞાત્વા વલ્મીકં ક્ષિપ્રમભ્યગાત્
સુકન્યાના નમ્ર શબ્દો સાંભળી, રાજા શર્યાતીએ સમજ્યું કે મुनિનું અપમાન થયું છે અને તરત જ વાળમાની પાસે દોડી ગયા.
તત્રાપશ્યત્તપોવૃદ્ધં ચ્યવનં દુઃખિતં ભૃશમ્ । સ્ફોટયામાસ વલ્મીકં મુનિદેહાવૃતં ભૃશમ્
ત્યાં એમણે તપમાં સ્થિર, ખૂબ જ દુઃખી થયેલા ચ્યવનમુનિને જોયા અને વાળમો ફાડી, મुनિનું શરીર બહાર કાઢ્યું.
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમૌ રાજા તં ભાર્ગવં પ્રતિ । તુષ્ટાવ વિનયોપેતસ્તમુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ
રાજાએ ભૃગુવંશીને જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કરી, નમ્રતાથી સ્તુતિ કરી અને હાથ જોડીને એમને સંબોધ્યા.
પુત્ર્યા મમ મહાભાગ ક્રીડન્ત્યા દુષ્કૃતં કૃતમ્ । અજ્ઞાનાદ્બાલયા બ્રહ્મન્ કૃતં તત્ક્ષન્તુમર્હસિ
મહાભાગ્યશાળી, મારી દીકરીએ રમતાં રમતાં અજાણતાં પાપ કર્યું છે; બ્રાહ્મણ, એ તો બાળપણમાં અજાણતાં થયું છે, કૃપા કરીને માફ કરો.
અક્રોધના હિ મુનયો ભવન્તીતિ મયા શ્રુતમ્ । તસ્માત્ત્વમપિ બાલાયાઃ ક્ષન્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્
મને સાંભળ્યું છે કે મुनિઓ ક્રોધ રાખતા નથી; એટલે તમે પણ હવે મારી દીકરીને માફ કરો.
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય ચ્યવનો વાક્યમબ્રવીત્ । વિનયોપનતં દૃષ્ટ્વા રાજાનં દુઃખિતં ભૃશમ્
વ્યાસજી કહે છે: રાજાના નમ્ર શબ્દો સાંભળી અને એમની વિનમ્રતા જોઈ, દુઃખી થયેલા ચ્યવનમુનિએ એમને ઉત્તર આપ્યો.
ચ્યવન ઉવાચ - રાજન્નાહં કદાચિદ્વૈ કરોમિ ક્રોધમણ્વપિ । ન મયાદ્યૈવ શપ્તસ્ત્વં દુહિત્રા પીડને કૃતે
ચ્યવનમુનિ કહે છે: રાજા, હું કદી પણ જરા પણ ક્રોધ કરતો નથી; આજે પણ તારી દીકરીએ દુઃખ આપ્યું છતાં મેં તને શાપ આપ્યો નથી.
નેત્રે પીડા સમુત્પન્ના મમ ચાદ્ય નિરાગસઃ । તેન પાપેન જાનામિ દુઃખિતસ્ત્વં મહીપતે
મારે તો આજે નિર્દોષ હોવા છતાં આંખોમાં દુઃખ થવાનું શરૂ થયું છે; એ પાપના કારણે, રાજા, તું પણ દુઃખી થયો છે એ હું જાણું છું.
અપરાધં પરં કૃત્વા દેવીભક્તસ્ય કો જનઃ । સુખં લભેત યદપિ ભવેત્ ત્રાતા શિવઃ સ્વયમ્
દેવીના ભક્તને મોટું અપમાન કરીને કોઈ પણ માણસ સુખી રહી શકે નહીં, ભલે શિવજી પોતે જ રક્ષક કેમ ન હોય.
કિં કરોમિ મહીપાલ નેત્રહીનો જરાવૃતઃ । અન્ધસ્ય પરિચર્યાં ચ કઃ કરિષ્યતિ પાર્થિવ
હે રાજા, હવે હું શું કરું? મારી આંખો નથી રહી અને વૃદ્ધાવસ્થાએ ઘેરી લીધો છે. અંધ માણસની સેવા કોણ કરશે, હે પૃથ્વીનાથ?
રાજોવાચ - સેવકા બહવઃ સેવાં કરિષ્યન્તિ તવાનિશમ્ । ક્ષમસ્વ મુનિશાર્દૂલ સ્વલ્પક્રોધા હિ તાપસાઃ
રાજાએ કહ્યું: અનેક સેવકો રાત-દિવસ તારી સેવા કરશે. હે મહાન ઋષિ, ક્ષમા કરજે, કારણ કે તપસ્વીઓ તો બહુ ધીરજવાળા હોય છે.
ચ્યવન ઉવાચ - અન્ધોઽહં નિર્જનો રાજંસ્તપસ્તપ્તું કથં ક્ષમઃ । ત્વદીયાઃ સેવકાઃ કિં તે કરિષ્યન્તિ મમ પ્રિયમ્
ચ્યવનએ કહ્યું: હે રાજા, હું અંધ છું અને એકલો છું; આવી સ્થિતિમાં તપ કરવું મારા માટે કેમ શક્ય છે? અને તારા સેવકો મારા શું કામ આવશે?
ક્ષમાપયસિ ચેન્માં ત્વં કુરુ મે વચનં નૃપ । દેહિ મે પરિચર્યાર્થં કન્યાં કમલલોચનામ્
હું જો તારી માફી સ્વીકારું તો, હે રાજા, મારી વાત માન અને મને કમળની આંખોવાળી એક કન્યા સેવા માટે આપ.
તુષ્યેઽનયા મહારાજ પુત્ર્યા તવ મહામતે । કરિષ્યામિ તપશ્ચાહં સા મે સેવાં કરિષ્યતિ
હે બુદ્ધિશાળી રાજા, તારી પુત્રીથી હું સંતોષ પામીશ. હું તપ કરતો રહીશ અને એ મારી સેવા કરશે.
એવં કૃતે સુખં મે સ્યાત્તવ ચૈવ ભવિષ્યતિ । સન્તુષ્ટે મયિ રાજેન્દ્ર સૈનિકાનાં ન સંશયઃ
આ રીતે કરશો તો મને પણ સુખ મળશે અને તને પણ. હે રાજાધિરાજ, હું ખુશ રહીશ તો તારા સૈનિકો નિશ્ચિતપણે સુરક્ષિત રહેશે.