સુકન્યા વનમાસાદ્ય વિજહાર સખીવૃતા । સુમનાંસિ વિચિન્વન્તી ચઞ્ચલા ચઞ્ચલોપમા
સુકન્યા પોતાની સખીઓ સાથે વનમાં આવી, ફૂલો ચુંટતી, ચંચળ અને પંખી જેવી મસ્તી કરતી ફરતી હતી.
સર્વાભરણસંયુક્તા રણચ્ચરણનૂપુરા । ચંક્રમમાણા વલ્મીકં ચ્યવનસ્ય સમાસદત્
સાંકળ અને બીજા બધા આભૂષણોથી સજ્જ, પગમાં પાયલ વાગતી, તે ચાલતી ચાલતી ચ્યવનના વાળમાળ પાસે પહોંચી.
ક્રીડાસક્તોપવિષ્ટા સા વલ્મીકસ્ય સમીપતઃ । દદર્શ ચાસ્ય રન્ધ્રે વૈ ખદ્યોત ઇવ જ્યોતિષી
રમવામાં મગ્ન રહી, તે વાળમાળ પાસે બેઠી અને તેમાંના છિદ્રમાં કીડીઓ જેવી બે ઝાંખી લાઇટ્સ જોઈ.
કિમેતદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સમુદ્ધર્તું મનો દધે । ગૃહીત્વા કણ્ટકં તીક્ષ્ણં ત્વરમાણા કૃશોદરી
'આ શું હશે?' એમ વિચારી, પાતળી કમરે સુકન્યાએ તાત્કાલિક એક તીક્ષ્ણ કાંટો લઈને તેને કાઢવાનો ઈરાદો કર્યો.
સા દૃષ્ટા મુનિના બાલા સમીપસ્થા કૃતોદ્યમા । વિચરન્તી સુકેશાન્તા મન્મથસ્યેવ કામિની
મુનિએ નજીક ઊભેલી, સુંદર વાળવાળી અને કાંઈક કરવા તૈયાર એવી બાળાને જોયા, જે મનમથની પ્રિયાની જેમ ફરતી હતી.
તાં વીક્ષ્ય સુદતીં તત્ર ક્ષામકણ્ઠસ્તપોનિધિઃ । તામભાષત કલ્યાણીં કિમેતદિતિ ભાર્ગવઃ
પાતળી ગળાવાળા, તપથી ભરેલા, સુંદર દાંતવાળી એ કન્યાને જોઈ, ચ્યવન ઋષિએ કહ્યું: 'આ શું છે, કલ્યાણી?'
દૂરં ગચ્છ વિશાલાક્ષિ તાપસોઽહં વરાનને । મા ભિન્દસ્વાદ્ય વલ્મીકં કણ્ટકેન કૃશોદરિ
'દૂર જા, વિશાળ નેત્રવાળી; હું તપસ્વી છું, સુંદર મુખવાળી. પાતળી કમરવાળી, આ વાળમાળને કાંટાથી ન ભેદ.'
તેનેદં પ્રોચ્યમાનાપિ સા ચાસ્ય ન શૃણોતિ વૈ । કિમુ ખલ્વિદમિત્યુક્ત્વા નિર્બિભેદાસ્ય લોચને
એમ કહી છતાં, સુકન્યાએ સાંભળ્યું નહીં; 'આ શું છે?' એમ બોલી, તેણે તેની આંખો ભેદી નાખી.
દૈવેન નોદિતા ભિત્ત્વા જગામ નૃપકન્યકા । ક્રીડન્તી શઙ્કમાના સા કિં કૃતં તુ મયેતિ ચ
દૈવના પ્રેરણે, રાજકન્યાએ એ આંખો ભેદી અને પછી રમતી રમતી ચાલતી ગઈ, પણ મનમાં વિચારતી રહી કે 'હું શું કર્યું?''
ચુક્રોધ સ તથા વિદ્ધનેત્રઃ પરમમન્યુમાન્ । વેદનાભ્યર્દિતઃ કામં પરિતાપં જગામ હ
આંખમાં ઘા લાગતાં, ઋષિ ખૂબ જ ગુસ્સે થયા; દુખથી પીડાઈને તેઓ ખૂબ જ વ્યથિત થયા.
શકૃન્મૂત્રનિરોધોઽભૂત્સૈનિકાનાં તુ તત્ક્ષણાત્ । વિશેષેણ તુ ભૂપસ્ય સામાત્યસ્ય સમન્તતઃ
એ જ ક્ષણે, બધા સૈનિકો અને ખાસ કરીને રાજા તથા મંત્રીઓના શરીરમાં પખાણા અને મૂત્ર રોકાઈ ગયા.
ગજોષ્ટ્રતુરગાણાં ચ સર્વેષાં પ્રાણિનાં તદા । તતો રુદ્ધે શકૃન્મૂત્રે શર્યાતિર્દુઃખિતોઽભવત્
એ સમયે, બધા હાથી, ઊંટ, ઘોડા અને ત્યાંના બધા જીવમાં પણ એ જ દુઃખ થયું; તેથી પખાણા-મૂત્ર અટવાઈ જતા શર્યાતિ રાજા દુઃખી થયા.
સૈનિકૈઃ કથિતં તસ્મૈ શકૃન્મૂત્રનિરોધનમ્ । ચિન્તયામાસ ભૂપાલઃ કારણં દુઃખસમ્ભવે
સૈનિકોએ રાજાને પખાણા-મૂત્ર અટકવાનો દુઃખ જણાવ્યો, તો રાજાએ વિચારવાનું શરૂ કર્યું કે આ દુઃખનું કારણ શું હશે.
વિચિન્ત્યાહ તતો રાજા સૈનિકાન્સ્વજનાંસ્તથા । ગૃહમાગત્ય ચિન્તાર્તઃ કેનેદં દુષ્કૃતં કૃતમ્
વિચાર કરીને, રાજાએ પોતાના સૈનિકો અને સેવકોને કહ્યું; પછી ઘેર આવી, ચિંતામાં પડી ગયા કે આ દુષ્કર્મ કોણે કર્યું હશે.
સરસઃ પશ્ચિમે ભાગે વનમધ્યે મહાતપાઃ । ચ્યવનસ્તાપસસ્તત્ર તપશ્ચરતિ દુશ્ચરમ્
સરોવરના પશ્ચિમ ભાગે, વનના મધ્યમાં મહાન તપસ્વી ચ્યવન તપ કરતો હતો.
કેનાપ્યપકૃતં તત્ર તાપસેઽગ્નિસમપ્રભે । તસ્માત્પીડા સમુત્પન્ના સર્વેષામિતિ નિશ્ચયઃ
કોઈકએ અગ્નિ સમાન તેજસ્વી એ તપસ્વીનું અપમાન કર્યું હતું; તેથી બધાને આ પીડા થઈ — એવો નિશ્ચય થયો.
તપોવૃદ્ધસ્ય વૃદ્ધસ્ય વરિષ્ઠસ્ય વિશેષતઃ । કેનાપ્યપકૃતં મન્યે ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ
મને લાગે છે કે મહાન આત્મા, તપસ્વી અને સૌથી માન્ય ભૃગુવંશી પર કોઈએ ખાસ કરીને અયોગ્ય વર્તન કર્યું છે.
જ્ઞાતં વા યદિ વાજ્ઞાતં તસ્યેદં ફલમુત્તમમ્ । કૈશ્ચ દુષ્ટૈઃ કૃતં તસ્ય હેલનં તાપસસ્ય હ
જાણતા કે અજાણતાં, એ તપસ્વી સાથે જે થયું એનું મુખ્ય કારણ એ છે કે કેટલાક દુષ્ટ લોકોએ એમની અવગણના કરી છે.
ઇતિ પૃષ્ટાસ્તમૂચુસ્તે સૈનિકા વેદનાર્દિતાઃ । મનોવાક્કાયનિતં ન વિદ્મોઽપકૃતં વયમ્
એવી રીતે પૂછતાં, દુઃખથી પીડાતા સૈનિકોએ કહ્યું: 'અમે મન, વાણી કે કર્મથી કોઈ પણ પ્રકારનું દોષકર્મ કર્યું છે એ અમને ખબર નથી.'
ચ્યવનસુકન્યયોર્ગાર્હસ્થ્યવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ પપ્રચ્છ તાન્સર્વાન્ રાજા ચિન્તાકુલસ્તથા । પર્યપૃચ્છત્સુહૃદ્વર્ગં સામ્ના ચોગ્રતયાપિ ચ
વ્યાસજી કહે છે: એ રીતે રાજા ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈને બધાને પૂછવા લાગ્યા અને પોતાના મિત્ર વર્ગને પણ ક્યારેક પ્રેમથી, ક્યારેક કડકાઈથી પૂછપરછ કરી.
પીડ્યમાનં જનં વીક્ષ્ય પિતરં દુઃખિતં તથા । વિચિન્ત્ય શૂલભેદં સા સુકન્યા ચેદમબ્રવીત્
લોકો દુઃખી અને પિતા પણ દુઃખી છે એ જોઈને, સુકન્યાએ વિચારીને પોતાના દુઃખનું કારણ શોધ્યું અને પછી એમણે આ રીતે કહ્યું.
વને મયા પિતસ્તત્ર વલ્મીકો વીરુધાવૃતઃ । ક્રીડન્ત્યા સુદૃઢો દૃષ્ટશ્છિદ્રદ્વયસમન્વિતઃ
પિતા, જ્યારે હું જંગલમાં રમતી હતી ત્યારે ત્યાં છોડોથી ઢંકાયેલું એક મજબૂત વાળમો (દીમકનું ટોળું) જોયું, જેમાં બે છિદ્ર હતાં.
તત્ર ખદ્યોતવદ્દીપ્તજ્યોતીષી વીક્ષિતે મયા । સૂચ્યાવિદ્ધે મહારાજ પુનઃ ખદ્યોતશઙ્કયા
એમાં મને બે કીડીની જેમ તેજસ્વી પ્રકાશ દેખાયા; રાજા, મને લાગ્યું કે એ કીડી છે એટલે મેં સૂઈથી એમને ચીધી નાખ્યા.
જલક્લિન્ના તદા સૂચી મયા દૃષ્ટા પિતઃ કિલ । હાહેતિ ચ શ્રુતઃ શબ્દો મન્દો વલ્મીકમધ્યતઃ
એ સમયે, પિતા, મેં જોયું કે સૂઈ ભીંજાઈ ગઈ હતી અને વાળમાના અંદરથી ધીમો 'હા' એવો અવાજ સંભળાયો.
તદાહં વિસ્મિતા રાજન્કિમેતદિતિ શઙ્કયા । ન જાને કિં મયા વિદ્ધં તસ્મિન્વલ્મીકમણ્ડલે
ત્યારે હું આશ્ચર્યચકિત થઈને વિચાર્યું, 'આ શું છે?' એ વાળમાના ગોળમાં મેં શું ચીધી નાખ્યું, એ મને ખબર નથી.
રાજા શ્રુત્વા તુ શર્યાતિઃ સુકન્યાવચનં મૃદુ । મુનેસ્તદ્ધેલનં જ્ઞાત્વા વલ્મીકં ક્ષિપ્રમભ્યગાત્
સુકન્યાના નમ્ર શબ્દો સાંભળી, રાજા શર્યાતીએ સમજ્યું કે મुनિનું અપમાન થયું છે અને તરત જ વાળમાની પાસે દોડી ગયા.
તત્રાપશ્યત્તપોવૃદ્ધં ચ્યવનં દુઃખિતં ભૃશમ્ । સ્ફોટયામાસ વલ્મીકં મુનિદેહાવૃતં ભૃશમ્
ત્યાં એમણે તપમાં સ્થિર, ખૂબ જ દુઃખી થયેલા ચ્યવનમુનિને જોયા અને વાળમો ફાડી, મुनિનું શરીર બહાર કાઢ્યું.
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભૂમૌ રાજા તં ભાર્ગવં પ્રતિ । તુષ્ટાવ વિનયોપેતસ્તમુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ
રાજાએ ભૃગુવંશીને જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કરી, નમ્રતાથી સ્તુતિ કરી અને હાથ જોડીને એમને સંબોધ્યા.
પુત્ર્યા મમ મહાભાગ ક્રીડન્ત્યા દુષ્કૃતં કૃતમ્ । અજ્ઞાનાદ્બાલયા બ્રહ્મન્ કૃતં તત્ક્ષન્તુમર્હસિ
મહાભાગ્યશાળી, મારી દીકરીએ રમતાં રમતાં અજાણતાં પાપ કર્યું છે; બ્રાહ્મણ, એ તો બાળપણમાં અજાણતાં થયું છે, કૃપા કરીને માફ કરો.
અક્રોધના હિ મુનયો ભવન્તીતિ મયા શ્રુતમ્ । તસ્માત્ત્વમપિ બાલાયાઃ ક્ષન્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્
મને સાંભળ્યું છે કે મुनિઓ ક્રોધ રાખતા નથી; એટલે તમે પણ હવે મારી દીકરીને માફ કરો.