વટાશ્વત્થકદમ્બૈશ્ચ કદલીખણ્ડરાજિતમ્ । જમ્બીરૈર્બીજપૂરૈશ્ચ ખર્જૂરૈઃ પનસૈસ્તથા
વટ, પિપળ, કદંબ અને કેળાના ઝાડોથી શોભિત હતું; ત્યાં જાંબુ, બીજપૂર, ખજુર અને પનસના ઝાડ પણ હતાં.
ક્રમુકૈર્નારિકેલૈશ્ચ કેતકૈઃ કાઞ્ચનદ્રુમૈઃ । યૂથિકાજાલકૈઃ શુભ્રૈઃ સંવૃતં મલ્લિકાગણૈઃ
કરમુ, નાળિયેર, કેતકી અને સુવર્ણ વૃક્ષો હતાં; શુદ્ધ જૂઈના ઝાંઝા અને મલ્લિકા ફૂલોના જૂથોથી ઘેરાયેલું હતું.
જમ્બ્વામ્રતિન્તિણીભિશ્ચ કરઞ્જકુટજાવૃતમ્ । પલાશનિમ્બખદિરબિલ્વામલકમણ્ડિતમ્
જાંબુ, આંબા, છોળી, કરંજ અને કુટજ વૃક્ષોથી ભરેલું હતું; અને પલાશ, નીમ, ખખરા, બિલ્વ અને આમળા વૃક્ષોથી શોભતું હતું.
બભૂવ કોકિલારાવઃ કેકાસ્વનવિરાજિતમ્ । તત્સમીપે શુભે દેશે પાદપાનાં ગણાવૃતે
ત્યાં કોયલ અને મોરના મીઠા અવાજ ગૂંજતા; એ સુંદર સ્થળે અનેક વૃક્ષો વચ્ચે શાંતિ છવાયેલી હતી.
ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ શાન્તસ્તાપસઃ સંસ્થિતો મુનિઃ । જ્ઞાત્વાસૌ વિજનં સ્થાનં તપસ્તેપે સમાહિતઃ
ત્યાં ભૃગુ વંશના શાંત અને તપસ્વી ચ્યવન ઋષિ વસતા; એ એકાંત સ્થળ જાણીને, એકાગ્રતાથી તપ કરતો હતો.
કૃત્વા દૃઢાસનં મૌનમાધાય જિતમારુતઃ । ઇન્દ્રિયાણિ ચ સંયમ્ય ત્યક્તાહારસ્તપોનિધિઃ
એણે મજબૂત આસન બેસાડ્યું, મૌન ધારણ કર્યું, શ્વાસ નિયંત્રિત કર્યો, ઇન્દ્રિયો વશમાં રાખી, ખોરાક છોડી, તપમાં લીન રહ્યો.
જલપાનાદિરહિતો ધ્યાયન્નાસ્તે પરામ્બિકામ્ । સવલ્મીકોઽભવદ્રાજલ્લઁતાભિઃ પરિવેષ્ટિતઃ
પાણી કે કંઈ પીધા વિના, એ પરમ માતાજીનું ધ્યાન કરતાં બેઠો રહ્યો; હે રાજા, એના શરીર પર લતાઓ વળી ગઈ.
કાલેન મહતા રાજન્ સમાકીર્ણઃ પિપીલિકૈઃ । તથા સ સંવૃતો ધીમાન્મૃત્પિણ્ડ ઇવ સર્વતઃ
સમય જતાં, હે રાજા, એની આસપાસ ચાંપલા ભરાઈ ગઈ; એ રીતે, એ વિદ્વાન ઋષિ આખા શરીરે માટી જેવા આવરણમાં ઢંકાઈ ગયો.
કદાચિત્સ મહીપાલઃ કામિનીગણસંવૃતઃ । આજગામ સરો રાજન્ વિહર્તુમિદમુત્તમમ્
એક વખત, રાજા, સ્ત્રીઓની ટોળીથી ઘેરાયેલો એક રાજા આનંદ માટે આ સુંદર સરોવરે આવ્યો.
શર્યાતિઃ સુન્દરીવૃન્દસંયુતઃ સલિલેઽમલે । ક્રીડાસક્તો મહીપાલો બભૂવ કમલાકરે
શર્યાતિ રાજા સુંદર સ્ત્રીઓની સંગાથે કમળોથી ભરેલા શુદ્ધ જળમાં રમવામાં તલ્લીન થયો.
સુકન્યા વનમાસાદ્ય વિજહાર સખીવૃતા । સુમનાંસિ વિચિન્વન્તી ચઞ્ચલા ચઞ્ચલોપમા
સુકન્યા પોતાની સખીઓ સાથે વનમાં આવી, ફૂલો ચુંટતી, ચંચળ અને પંખી જેવી મસ્તી કરતી ફરતી હતી.
સર્વાભરણસંયુક્તા રણચ્ચરણનૂપુરા । ચંક્રમમાણા વલ્મીકં ચ્યવનસ્ય સમાસદત્
સાંકળ અને બીજા બધા આભૂષણોથી સજ્જ, પગમાં પાયલ વાગતી, તે ચાલતી ચાલતી ચ્યવનના વાળમાળ પાસે પહોંચી.
ક્રીડાસક્તોપવિષ્ટા સા વલ્મીકસ્ય સમીપતઃ । દદર્શ ચાસ્ય રન્ધ્રે વૈ ખદ્યોત ઇવ જ્યોતિષી
રમવામાં મગ્ન રહી, તે વાળમાળ પાસે બેઠી અને તેમાંના છિદ્રમાં કીડીઓ જેવી બે ઝાંખી લાઇટ્સ જોઈ.
કિમેતદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સમુદ્ધર્તું મનો દધે । ગૃહીત્વા કણ્ટકં તીક્ષ્ણં ત્વરમાણા કૃશોદરી
'આ શું હશે?' એમ વિચારી, પાતળી કમરે સુકન્યાએ તાત્કાલિક એક તીક્ષ્ણ કાંટો લઈને તેને કાઢવાનો ઈરાદો કર્યો.
સા દૃષ્ટા મુનિના બાલા સમીપસ્થા કૃતોદ્યમા । વિચરન્તી સુકેશાન્તા મન્મથસ્યેવ કામિની
મુનિએ નજીક ઊભેલી, સુંદર વાળવાળી અને કાંઈક કરવા તૈયાર એવી બાળાને જોયા, જે મનમથની પ્રિયાની જેમ ફરતી હતી.
તાં વીક્ષ્ય સુદતીં તત્ર ક્ષામકણ્ઠસ્તપોનિધિઃ । તામભાષત કલ્યાણીં કિમેતદિતિ ભાર્ગવઃ
પાતળી ગળાવાળા, તપથી ભરેલા, સુંદર દાંતવાળી એ કન્યાને જોઈ, ચ્યવન ઋષિએ કહ્યું: 'આ શું છે, કલ્યાણી?'
દૂરં ગચ્છ વિશાલાક્ષિ તાપસોઽહં વરાનને । મા ભિન્દસ્વાદ્ય વલ્મીકં કણ્ટકેન કૃશોદરિ
'દૂર જા, વિશાળ નેત્રવાળી; હું તપસ્વી છું, સુંદર મુખવાળી. પાતળી કમરવાળી, આ વાળમાળને કાંટાથી ન ભેદ.'
તેનેદં પ્રોચ્યમાનાપિ સા ચાસ્ય ન શૃણોતિ વૈ । કિમુ ખલ્વિદમિત્યુક્ત્વા નિર્બિભેદાસ્ય લોચને
એમ કહી છતાં, સુકન્યાએ સાંભળ્યું નહીં; 'આ શું છે?' એમ બોલી, તેણે તેની આંખો ભેદી નાખી.
દૈવેન નોદિતા ભિત્ત્વા જગામ નૃપકન્યકા । ક્રીડન્તી શઙ્કમાના સા કિં કૃતં તુ મયેતિ ચ
દૈવના પ્રેરણે, રાજકન્યાએ એ આંખો ભેદી અને પછી રમતી રમતી ચાલતી ગઈ, પણ મનમાં વિચારતી રહી કે 'હું શું કર્યું?''
ચુક્રોધ સ તથા વિદ્ધનેત્રઃ પરમમન્યુમાન્ । વેદનાભ્યર્દિતઃ કામં પરિતાપં જગામ હ
આંખમાં ઘા લાગતાં, ઋષિ ખૂબ જ ગુસ્સે થયા; દુખથી પીડાઈને તેઓ ખૂબ જ વ્યથિત થયા.
શકૃન્મૂત્રનિરોધોઽભૂત્સૈનિકાનાં તુ તત્ક્ષણાત્ । વિશેષેણ તુ ભૂપસ્ય સામાત્યસ્ય સમન્તતઃ
એ જ ક્ષણે, બધા સૈનિકો અને ખાસ કરીને રાજા તથા મંત્રીઓના શરીરમાં પખાણા અને મૂત્ર રોકાઈ ગયા.
ગજોષ્ટ્રતુરગાણાં ચ સર્વેષાં પ્રાણિનાં તદા । તતો રુદ્ધે શકૃન્મૂત્રે શર્યાતિર્દુઃખિતોઽભવત્
એ સમયે, બધા હાથી, ઊંટ, ઘોડા અને ત્યાંના બધા જીવમાં પણ એ જ દુઃખ થયું; તેથી પખાણા-મૂત્ર અટવાઈ જતા શર્યાતિ રાજા દુઃખી થયા.
સૈનિકૈઃ કથિતં તસ્મૈ શકૃન્મૂત્રનિરોધનમ્ । ચિન્તયામાસ ભૂપાલઃ કારણં દુઃખસમ્ભવે
સૈનિકોએ રાજાને પખાણા-મૂત્ર અટકવાનો દુઃખ જણાવ્યો, તો રાજાએ વિચારવાનું શરૂ કર્યું કે આ દુઃખનું કારણ શું હશે.
વિચિન્ત્યાહ તતો રાજા સૈનિકાન્સ્વજનાંસ્તથા । ગૃહમાગત્ય ચિન્તાર્તઃ કેનેદં દુષ્કૃતં કૃતમ્
વિચાર કરીને, રાજાએ પોતાના સૈનિકો અને સેવકોને કહ્યું; પછી ઘેર આવી, ચિંતામાં પડી ગયા કે આ દુષ્કર્મ કોણે કર્યું હશે.
સરસઃ પશ્ચિમે ભાગે વનમધ્યે મહાતપાઃ । ચ્યવનસ્તાપસસ્તત્ર તપશ્ચરતિ દુશ્ચરમ્
સરોવરના પશ્ચિમ ભાગે, વનના મધ્યમાં મહાન તપસ્વી ચ્યવન તપ કરતો હતો.
કેનાપ્યપકૃતં તત્ર તાપસેઽગ્નિસમપ્રભે । તસ્માત્પીડા સમુત્પન્ના સર્વેષામિતિ નિશ્ચયઃ
કોઈકએ અગ્નિ સમાન તેજસ્વી એ તપસ્વીનું અપમાન કર્યું હતું; તેથી બધાને આ પીડા થઈ — એવો નિશ્ચય થયો.
તપોવૃદ્ધસ્ય વૃદ્ધસ્ય વરિષ્ઠસ્ય વિશેષતઃ । કેનાપ્યપકૃતં મન્યે ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ
મને લાગે છે કે મહાન આત્મા, તપસ્વી અને સૌથી માન્ય ભૃગુવંશી પર કોઈએ ખાસ કરીને અયોગ્ય વર્તન કર્યું છે.
જ્ઞાતં વા યદિ વાજ્ઞાતં તસ્યેદં ફલમુત્તમમ્ । કૈશ્ચ દુષ્ટૈઃ કૃતં તસ્ય હેલનં તાપસસ્ય હ
જાણતા કે અજાણતાં, એ તપસ્વી સાથે જે થયું એનું મુખ્ય કારણ એ છે કે કેટલાક દુષ્ટ લોકોએ એમની અવગણના કરી છે.
ઇતિ પૃષ્ટાસ્તમૂચુસ્તે સૈનિકા વેદનાર્દિતાઃ । મનોવાક્કાયનિતં ન વિદ્મોઽપકૃતં વયમ્
એવી રીતે પૂછતાં, દુઃખથી પીડાતા સૈનિકોએ કહ્યું: 'અમે મન, વાણી કે કર્મથી કોઈ પણ પ્રકારનું દોષકર્મ કર્યું છે એ અમને ખબર નથી.'
ચ્યવનસુકન્યયોર્ગાર્હસ્થ્યવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ પપ્રચ્છ તાન્સર્વાન્ રાજા ચિન્તાકુલસ્તથા । પર્યપૃચ્છત્સુહૃદ્વર્ગં સામ્ના ચોગ્રતયાપિ ચ
વ્યાસજી કહે છે: એ રીતે રાજા ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈને બધાને પૂછવા લાગ્યા અને પોતાના મિત્ર વર્ગને પણ ક્યારેક પ્રેમથી, ક્યારેક કડકાઈથી પૂછપરછ કરી.