પ્રાપ્ય કાન્તાં ગુરુર્હૃષ્ટઃ સ્વગૃહં મુદિતો યયૌ । તતો દેવાસ્તતો દૈત્યા યયુઃ સ્વાન્સ્વાન્ગૃહાન્પ્રતિ
પોતાની પ્રિયાને પાછી મેળવી ગુરુ આનંદથી પોતાના ઘરે ગયા; પછી દેવો અને દાનવો પણ પોતાના-પોતાના ઘરો તરફ પરત ફર્યા.
બ્રહ્મા સ્વસદનં પ્રાપ્તઃ કૈલાસં ચાપિ શઙ્કરઃ । બૃહસ્પતિસ્તુ સન્તુષ્ટઃ પ્રાપ્ય ભાર્યાં મનોરમામ્
બ્રહ્મા પોતાના લોકમાં પહોંચ્યા, શંકર પણ કૈલાસ પર ગયા અને બૃહસ્પતિએ મનોહર પત્નીને પામી સંતોષ અનુભવ્યો.
તતઃ કાલેન કિયતા તારાસૂત સુતં શુભમ્ । સુદિને શુભનક્ષત્રે તારાપતિસમં ગુણૈઃ
થોડા સમય પછી તારા એ શુભ દિવસે અને શુભ નક્ષત્રમાં, તારા પતિ જેવી ગુણો ધરાવતો પુત્ર જન્માવ્યો.
દૃષ્ટ્વા પુત્રં ગુરુર્જાતં ચકાર વિધિપૂર્વકમ્ । જાતકર્માદિકં સર્વં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના
પુત્રના જન્મે ગુરુએ ખૂબ આનંદથી તમામ વિધિ પ્રમાણે જન્મ સંસ્કાર વગેરે કર્યા.
શ્રુતં ચન્દ્રમસા જન્મ પુત્રસ્ય મુનિસત્તમાઃ । દૂતં ચ પ્રેષયામાસ ગુરું પ્રતિ મહામતિઃ
મુનિઓએ ચંદ્રદેવ પાસેથી પુત્રના જન્મની વાત જાણી અને વિદ્વાને ગુરુ પાસે દૂત મોકલ્યો.
ન ચાયં તવ પુત્રોઽસ્તિ મમ વીર્યસમુદ્ભવઃ । કથં ત્વં કૃતવાન્કામં જાતકર્માદિકં વિધિમ્
'આ તારો પુત્ર નથી, મારા વીર્યથી જન્મેલો છે; તો તું કેવી રીતે જન્મ સંસ્કાર અને બીજી વિધિઓ કરી શક્યો?'
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય દૂતસ્ય ચ બૃહસ્પતિઃ । ઉવાચ મમ પુત્રો મે સદૃશો નાત્ર સંશયઃ
દૂતના વચન સાંભળી બૃહસ્પતિએ કહ્યું, 'એ મારો પુત્ર છે, મારા જેવો છે, આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પુનર્વિવાદઃ સઞ્જાતો મિલિતા દેવદાનવાઃ । યુદ્ધાર્થમાગતાસ્તેષાં સમાજઃ સમજાયત
પછી ફરી વિવાદ થયો અને દેવો-દાનવો ભેગા થયા; યુદ્ધ માટે સભા બોલાવાઈ.
તત્રાગતઃ સ્વયં બ્રહ્મા શાન્તિકામઃ પ્રજાપતિઃ । નિવારયામાસ મુખે સંસ્થિતાન્યુદ્ધદુર્મદાન્
ત્યાં શાંતિની ઈચ્છા રાખતા, સર્વજ્ઞ બ્રહ્મા સ્વયં આવ્યા અને યુદ્ધમાં મસ્ત થયેલા, આગળ ઊભેલા લોકોને તેમણે રોક્યા.
તારાં પપ્રચ્છ ધર્માત્મા કસ્યાયં તનયઃ શુભે । સત્યં વદ વરારોહે યથા ક્લેશઃ પ્રશામ્યતિ
પવિત્ર મનવાળા બ્રહ્માએ તારાને પૂછ્યું: 'હે શુભે, આ પુત્ર કોણનો છે? હે સુંદર સ્ત્રી, સાચું કહો જેથી આ દુઃખ દૂર થાય.'
તમુવાચાસિતાપાઙ્ગી લજ્જમાનાપ્યધોમુખી । ચન્દ્રસ્યેતિ શનૈરન્તર્જગામ વરવર્ણિની
કાળી આંખોવાળી, શરમાતી અને નમ્ર મુખવાળી તારાએ ધીમે કહ્યું: 'આ ચંદ્રનો પુત્ર છે.' પછી તે તેજસ્વિ સ્ત્રી અંદર ચાલી ગઈ.
જગ્રાહ તં સુતં સોમઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના । નામ ચક્રે બુધ ઇતિ જગામ સ્વગૃહં પુનઃ
ચંદ્રદેવે આનંદભેર પોતાના પુત્રને સ્વીકાર્યો, તેનું નામ બુધ રાખ્યું અને પોતાનાં ઘરે પાછા ગયા.
યયૌ બ્રહ્મા સ્વકં ધામ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ । યથાગતં ગતં સર્વૈઃ સર્વશઃ પ્રેક્ષકૈર્જનૈઃ
બ્રહ્મા પોતાના લોકમાં ગયા અને બધા દેવો, ઇન્દ્ર સહિત, જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા. બધા લોકો પણ પાછા ફર્યા.
કથિતેયં બુધોત્પત્તિર્ગુરુક્ષેત્રે ચ સોમતઃ । યથા શ્રુતા મયા પૂર્વં વ્યાસાત્સત્યવતીસુતાત્
ગુરુક્ષેત્રમાં ચંદ્રથી બુધનો જન્મ કેવી રીતે થયો તે વાત મેં વ્યાસજી, સત્યવતીપુત્ર પાસેથી જેવી સાંભળી હતી, એવી કહી.
સુદ્યુમ્નસ્તુતિઃ સૂત ઉવાચ તતઃ પુરૂરવા જજ્ઞે ઇલાયાં કથયામિ વઃ । બુધપુત્રોઽતિધર્માત્મા યજ્ઞકૃદ્દાનતત્પરઃ
સૂતજી બોલ્યા: પછી ઇલામાંથી પુરૂરવા જન્મ્યા. હું તમને કહું છું, બુધપુત્ર પુરૂરવા ખૂબ ધર્મનિષ્ઠ, યજ્ઞપ્રેમી અને દાનમાં તત્પર હતા.
સુદ્યુમ્નો નામ ભૂપાલઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । સૈન્ધવં હયમારુહ્ય ચચાર મૃગયાં વને
સુદ્યુમ્ન નામનો રાજા, સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયજિત, સિંધુ ઘોડા પર ચડીને જંગલમાં શિકાર કરવા ગયો.
યુતઃ કતિપયામાત્યૈર્દર્શિતશ્ચારુકુણ્ડલઃ । ધનુરાજગવં બદ્ધ્વા બાણસઙ્ઘં તથાદ્ભુતમ્
થોડાક મંત્રીઓ સાથે, સુંદર કુંડળો પહેરી, શિંગડાનું ધનુષ્ય અને અદ્ભુત બાણો સાથે તે શિકારે નીકળ્યો.
સ ભ્રમંસ્તદ્વનોદ્દેશે હન્યમાનો રુરૂન્મૃગાન્ । શશાંશ્ચ સૂકરાંશ્ચૈવ ખડ્ગાંશ્ચ ગવયાંસ્તથા
તે જંગલમાં ફરતો રહ્યો અને હરણ, સસલા, જંગલી શૂકર, ગેંડા અને જંગલી ગાયોને મારતો રહ્યો.
શરભાન્મહિષાંશ્ચૈવ સામ્ભરાન્વનકુક્કુટાન્ । નિઘ્નન્મેધ્યાન્ પશૂન્ રાજા કુમારવનમાવિશત્
તે સરભા, મહિષ, સાંબર અને જંગલી કુકડ પણ મારતો ગયો; યજ્ઞયોગ્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરીને રાજા કિશોર વન તરફ ગયો.
મેરોરધસ્તલે દિવ્યં મન્દારદ્રુમરાજિતમ્ । અશોકલતિકાકીર્ણં બકુલૈરધિવાસિતમ્
મેરુ પર્વતની નીચે એક દિવ્ય સ્થળ હતું, જ્યાં મંદાર વૃક્ષો, અશોક લતાઓ અને બકુલના સુગંધથી ભરેલું હતું.
સાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ ચમ્પકૈઃ પનસૈસ્તથા । આમ્રૈર્નીપૈર્મધૂકૈશ્ચ માધવીમણ્ડપાવૃતમ્
તે સ્થળ સાલ, તાડ, તમાલ, ચંપા, પનસ, કેરી, નીપ અને મધુક વૃક્ષોથી છાયાળું હતું અને માધવી લતાના મંડપથી ઢંકાયેલું હતું.
દાડિમૈર્નારિકેલૈશ્ચ કદલીખણ્ડમણ્ડિતમ્ । યૂથિકામાલતીકુન્દપુષ્પવલ્લીસમાવૃતમ્
દાડમ, નાળિયેર અને કેળાના ઝાડોથી શોભિત, યુથિકા, માલતી અને કુન્દ ફૂલોની વેલીઓથી ઘેરાયેલું હતું.
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં કીચકધ્વનિનાદિતમ્ । ભ્રમરાલિરુતારામં વનં સર્વસુખાવહમ્
હંસ અને કાંદળોથી ભરેલું, કીચક પક્ષીઓના રવથી ગુંજતું અને ભમરા ગૂંજતા એ વન સર્વ પ્રકારના આનંદ આપતું હતું.
દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતો રાજા સુદ્યુમ્નઃ સેવકૈર્વૃતઃ । વૃક્ષાન્સુપુષ્પિતાન્વીક્ષ્ય કોકિલારાવમણ્ડિતાન્
એ સૌંદર્ય જોઈને રાજા સુદ્યુમ્ન આનંદિત થયા અને સેવકો સાથે ફૂલેલા વૃક્ષો અને કોયલના મીઠા રવથી શોભતા વનને નિહાળ્યું.
પ્રવિષ્ટસ્તત્ર રાજર્ષિઃ સ્ત્રીત્વમાપ ક્ષણાત્તતઃ । અશ્વોઽપિ વડવા જાતશ્ચિન્તાવિષ્ટઃ સ ભૂપતિઃ
તે વનમાં પ્રવેશતા જ રાજા સુદ્યુમ્ન ક્ષણમાં સ્ત્રી બની ગયા; તેમનો ઘોડો પણ વાછરડી બની ગયો અને રાજા ચિંતામાં પડી ગયા.
કિમેતદિતિ ચિન્તાર્તશ્ચિન્ત્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ । દુઃખં બહુતરં પ્રાપ્તઃ સુદ્યુમ્નો લજ્જયાન્વિતઃ
'આ શું થયું?' એમ વારંવાર વિચારી દુઃખી અને લજ્જિત સુદ્યુમ્નને ઘણું દુઃખ થયું.
કિં કરોમિ કથં યામિ ગૃહં સ્ત્રીભાવસંયુતઃ । કથં રાજ્યં કરિષ્યામિ કેન વા વઞ્ચિતો હ્યહમ્
હું હવે શું કરું? સ્ત્રીરૂપે બંધાઈને ઘેર કેવી રીતે જાઉં? રાજ્ય કેવી રીતે ચલાવું? મને કોણે છેતર્યું છે?
ઋષય ઊચુઃ સૂતાશ્ચર્યમિદં પ્રોક્તં ત્વયા યલ્લોમહર્ષણ । સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીત્વમાપન્નો ભૂપતિર્દેવસન્નિભઃ
ઋષિોએ કહ્યું: સુતજી, તમે જે કહ્યુ તે તો અદ્ભુત છે, લોમહર્ષણ! દેવોને સમાન સુદ્યુમ્ન રાજાએ સ્ત્રીત્વ પામ્યું છે.
કિં તત્કારણમાચક્ષ્વ વને તત્ર મનોહરે । કિં કૃતં તેન રાજ્ઞા ચ વિસ્તરં વદ સુવ્રત
આનું કારણ શું છે? એ મનમોહક વનમાં શું બન્યું હતું, એ બધું વિગતે કહો. એ રાજાએ શું કર્યું હતું? સર્વે કહો, સુવ્રત.
સૂત ઉવાચ એકદા ગિરિશં દ્રષ્ટુમૃષયઃ સનકાદયઃ । દિશો વિતિમિરાભાસાઃ કુર્વન્તઃ સમુપાગમન્
સૂતજીએ કહ્યું: એક વખત સનકાદિ ઋષિઓ પર્વતપતિને જોવા નીકળ્યા. તેઓ દિશાઓને અજવાળતી જેમ આવ્યા.