બ્રહ્માએ માતા દુર્ગાને પ્રણયપૂર્વક સંબોધન કરતા કહ્યું: “હે મહાશક્તિશાળી મા, હવે તો વિષ્ણુ પણ મારા દુઃખને જાણતા નથી, કેમ કે તમારાં પ્રભાવથી તેમના શરીરમાં શક્તિ રહી નથી. હે દેવી, તમે ઈચ્છો તો પરમેશ્વર વિષ્ણુને મુક્ત કરો અથવા આ બંને દૈત્યપ્રભુઓને સંહાર કરો—તમારી જે ઈચ્છા હોય તે કરો. જે લોકો તમારી પરમ શક્તિને જાણતા નથી અને માત્ર હરિ કે હરાની ઉપાસના કરે છે, તેઓ મૂર્ખ છે. આજે, હે મા, હું સ્પષ્ટપણે સમજ્યો છું—કારણ કે વિષ્ણુ પણ અહીં સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિય છે. સમુદ્રમાંથી જન્મેલી દેવી લક્ષ્મી પણ આજના દિવસે તમારી મહાશક્તિથી પોતાના પતિ હરિને જાગૃત કરી શકતી નથી, કેમ કે એ પણ તમારા વશમાં છે. હે ભગવતી, મને લાગે છે કે તમે જ રામાને પણ નિર્દયતાથી ઊંઘમાં મૂકી દીધી છે, જેથી એ પણ શક્તિવિહિન થઈને હરિને જગાડી શકે નહીં. પૃથ્વી પર તેઓ ધન્ય છે, જે તમારા ચરણોમાં પરાયણ છે, અન્ય દેવોની ઉપાસના છોડી માત્ર તમામાં લીન છે. તેઓ તમને જ જગતજનની અને કામધેનુ સમજીને સર્વહૃદયથી ભજવે છે. હવે તો વિષ્ણુના ગુણ, સદ્ગુણ અને યશદાયક શુભ લક્ષણો ક્યાં છે? બધું તો દૂર થઈ ગયું છે—કારણ કે અહીં હરિ પણ તમારી મહાશક્તિથી ઊંઘમાં બંધાઈ ગયા છે. હે મહોત્કૃષ્ટ દેવી, તમે જ સમગ્ર બ્રહ્માંડની શક્તિ છો, સર્વ શક્તિનો સ્ત્રોત છો; જે કંઈ છે, એ બધું તમારાં પ્રભાવથી જ પ્રગટ થયું છે. તમે જ માયાની જાળમાં રમો છો, જેમ કોઈ કલાકાર પોતે રચેલા નાટકમાં આનંદ માણે છે. યુગ આરંભે પણ તમે જ વિષ્ણુને પ્રગટ કર્યા અને તેમને સંરક્ષણ કાર્ય માટે શુદ્ધ શક્તિ આપી; હવે તેમને નિષ્ક્રિય બનાવી, તમે સર્વનું રક્ષણ કર્યુ છે—હે મા, તમે તો તમારી ઈચ્છા મુજબ જ કરો છો. હે સુમંગલિ,既然你在这里创造了我，你不应该让我 નષ્ટ થવા માંગતા હો. કૃપા કરીને તમારું મૌન તોડી દયો. આ બંને, સમયરૂપે, કેમ પ્રગટ થયા છે? કે પછી, હે ભવાની, શું તમે મારી પર હસવું માંગો છો? હવે હું તમારી અદ્ભુત લીલાઓને સમજ્યો છું—તમે સમગ્ર જગતની રચના કરી છે અને તમારી સ્વતંત્રતામાં આનંદ કરો છો. એ જ રીતે, તમે બધું વિલીન કરી શકો છો, કે મને નષ્ટ કરી શકો છો—હે ભવાની, એમાં શું અદ્ભુત છે? હે મા, આજે તમે ઈચ્છો તો મને મારો દયો; હે જગતજનની, મને મૃત્યુનું શોક નથી. સૃષ્ટિના આરંભે તમે બ્રહ્માને સર્જ્યા અને હવે આ બ્રહ્મા દૈત્ય દ્વારા મરાઈ રહ્યો છે—મહાન અપમાન તો એનું છે. હે દેવી, અહીં અદ્ભુત રૂપ ધારણ કરો; તમારાં બાળલિલામાં, ઈચ્છો તો મને કે આ બંનેને સંહાર કરો, અથવા હરિને જાગૃત કરો જેથી તે બંને દૈત્યનો સંહાર કરે—કારણ કે આ બધું તમારાં પ્રભાવથી જ શક્ય છે. સૂતજી કહે છે: બ્રહ્માના આવા સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, તામસિક દેવી હરિના શરીરમાંથી બહાર આવી અને તેમના બાજુએ ઊભી રહી. યોગનિદ્રા, જેની શક્તિ અપ્રતિમ છે, એ વિષ્ણુના તમામ અંગો છોડીને, બંને દૈત્યોના વિનાશ માટે ત્યાંથી વિદાય થઈ. ત્યારબાદ જનાર્દનના શરીરમાં ચંચળતા આવી, અને હરિને જીવંત જોઈને બ્રહ્માને પરમ આનંદ થયો. આ સમયે ઋષિઓએ પ્રશ્ન કર્યો: “હે મહાભાગ્યશાળી, આ કથા સંદર્ભે અમને અદ્ભુત સંશય છે. કેમ કે વિદ્વાનો, વેદ, શાસ્ત્ર અને પુરાણોના આધારે, હંમેશા એ જ માન્યતા છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર—આ ત્રણ દેવ શાશ્વત છે; હે વિદ્વાન, આ બ્રહ્માંડમાં એમના કરતાં મહાન કંઈ નથી. બ્રહ્મા સૃષ્ટિ કરે છે, વિષ્ણુ સમગ્ર વિશ્વનું પાલન કરે છે અને રુદ્ર યોગ્ય સમયે સંહાર કરે છે—આ ત્રણ જ કારણરૂપ છે. એક જ પરમરૂપમાંથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પેદા થાય છે; તેઓ ક્રમશઃ રજ, સત્ત્વ અને તમથી સંયુક્ત થઈ, કર્મના ઉપાદાન અને કર્તા બને છે. એમાં પણ હરિ સર્વોત્તમ છે—માધવ, પરમપુરુષ, આદિદેવ, જગતના સ્વામી, સર્વકર્મમાં સમર્થ. વિષ્ણુ જેવી શક્તિ બીજામાં નથી; તો પછી, યોગમાયાથી ભગવાન કેમ ઊંઘમાં મુકાયા અને નિષ્ક્રિય બન્યા? તેમની જ્ઞાનશક્તિ ક્યાં ગઈ? જીવંત હોવા છતાં તેમના કર્મ કેમ બંધાયા? હે મહાન, આ અમારો સંશય છે—સાચી રીતે કહો. એ શક્તિ કઈ હતી, જેના દ્વારા ભગવાન વિષ્ણુ પરાજિત થયા? એ કયા સ્થળેથી પ્રગટ થઈ, કેવી છે, શું સ્વરૂપ ધરાવે છે? હે પુણ્યશાળી, અમને કહો. વિષ્ણુ, વસુદેવ, જગતના ગુરુ, પરમાત્મા, પરમ આનંદ—જેનું સ્વરૂપ સત્તા, ચેતના અને આનંદ છે, જે સર્વકર્મ કરે છે, સર્વનું પાલન કરે છે, સર્જનહાર છે, નિર્મળ છે, સર્વવ્યાપી છે—એવી પરમશ્રેષ્ઠ સ્થિતિવાળા ભગવાન કેવી રીતે ઊંઘમાં મુકાયા, પરાધીન બન્યા? આ ખરેખર અમારો અદ્ભુત સંશય છે, હે દુર્જયો, જ્ઞાનની તલવારથી એ સંશય દૂર કરો, હે સૂત, વ્યાસના શિષ્ય, મહાન વિદ્વાન. સૂતજી કહે છે: ત્રણેય લોકમાં, ચરાચર સૃષ્ટિમાં, આ સંશયને કોણ દૂર કરી શકે? બ્રહ્માના પ્રાચીન સંતાનો, મહર્ષિઓ પણ આમાં મૂંઝાય છે. નારદ અને કપિલ જેવા મહાન ઋષિ પણ આ પ્રશ્નમાં હાજર છે; હે મહાન, આ કઠિન ચર્ચામાં હું શું કહી શકું? દેવતાઓમાં વિષ્ણુ સર્વવ્યાપી છે, સર્વનો રક્ષક છે; જેમના પરથી આખું જગત, ચરાચર, પ્રગટ છે. બધા જ પરમેશ્વર નારાયણ, હૃષીકેશ, વસુદેવ, જનાર્દનને નમન કરે છે, તેમની આરાધના કરે છે. તેવી જ રીતે, કેટલાક મહાદેવ, શંકર, ચંદ્રશેખર, ત્રિનેત્ર, પંચવદન, ત્રિશૂળધારી, વૃષભધ્વજની પણ ઉપાસના કરે છે. વેદોમાં તેમને ત્ર્યંબક તરીકે ગાતા આવ્યા છે—જટાધારી, પંચવદન, અર્ધાંગ ગૌરીધારી. તેઓ કૈલાસમાં નિવાસ કરે છે, ધ્યાનમાં લીન છે, સર્વશક્તિમાન છે, ભૂતગણો સાથે છે, અને દક્ષયજ્ઞનો સંહારક છે. તે જ રીતે, વેદજ્ઞ લોકો સૂર્યની પણ પ્રભાત-સાંજ, દિવસ-મધ્યાહ્ને વિવિધ સ્તુતિથી આરાધના કરે છે. વેદોમાં સૂર્યની ઉપાસના પણ પરમ માનવામાં આવે છે—એ પરમાત્મા, મહાન આત્મા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. વેદોમાં અગ્નિની પણ વિદ્વાનો દ્વારા સર્વત્ર સ્તુતિ થાય છે; એ જ રીતે, ઇન્દ્ર, ત્રિલોકના સ્વામી, અને વરુણની પણ મહિમા ગાઈ છે. જેમ ગંગા અનેક પ્રવાહમાં વહે છે, તેમ બધાં દેવોમાં મહાન ઋષિઓ વિષ્ણુને જ મહાન ગણાવે છે. સાચા વિદ્વાનો જ્ઞાનના માત્ર ત્રણ સાધન માનવે છે: પ્રતિક્ષ, અનુમાન અને શાબ્દિક પ્રમાણ. કેટલાક ચાર સાધન કહે છે, તુલના ઉમેરે છે; અન્ય મહાન બુદ્ધિશાળી પાંચમાં અનુપલબ્ધિ ઉમેરે છે; પુરાણોમાં તો સાત પ્રકારના સાધન જણાવ્યા છે. એ સાધનો દ્વારા પરમ બ્રહ્મને જાણવું અઘરું છે. અહીં, બુદ્ધિ અને શાસ્ત્રના આધાર પર, તથા નિશ્ચિત વિવેકથી, વારંવાર વિચારીને, તર્ક કરવો જોઈએ.