స్వర్ణమాషైః కృతచ్ఛిద్రం యావత్ప్రస్థజలప్లుతమ్ । దణ్డద్వయే ముహూర్తః స్యాత్వష్టిదణ్డాత్మికా తిథిః
స్వర్ణ మాషాన్ని రంధ్రం చేసి, ఒక ప్రస్థం నీటితో నింపితే అది పరిమాణం. రెండు దండాలు కలిస్తే ముహూర్తం, ఎనిమిది దండాలు కలిస్తే తిథి అవుతుంది.
తదష్టభాగః ప్రహరః ప్రమాణం చ నిరూపణమ్ । చతుర్భిః ప్రహరై రాత్రిశ్చతుర్భిర్దినముచ్యతే
దాని ఎనిమిదవ భాగాన్ని ప్రహరంగా అంటారు, ఇదే లెక్క. నాలుగు ప్రహరాలు కలిస్తే రాత్రి, నాలుగు కలిస్తే పగలు అవుతుంది.
తిథిపఞ్చదశేనైవ పక్షమానం ప్రకీర్తితమ్ । పక్షద్వయేన మాసః స్యాచ్ఛుక్లకృష్ణాభిధేన చ
పదిహేను తిథులు కలిస్తే పక్షం అని అంటారు. రెండు పక్షాలు కలిస్తే మాసం అవుతుంది, అవి శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం అని పిలుస్తారు.
ఋతుర్మాసద్వయేనైవ తత్షట్కేనైవ వత్సరః । వసన్తగ్రీష్మవర్షాశ్చ శరద్ధేమన్తశీతకాః
రెండు నెలలు కలిస్తే ఋతువు, ఆరు ఋతువులు కలిస్తే సంవత్సరం. వసంతం, గ్రీష్మం, వర్షాకాలం, శరదృతువు, హేమంతం, శీతకాలం.
వర్షాః పఞ్చవిధా జ్ఞేయాః కాలవిద్భిర్నిరూపితాః । సంవత్సరః ప్రవత్సర ఇలావత్సర ఏవ చ
కాలాన్ని తెలిసినవారు ఐదు రకాల సంవత్సరాలు ఉన్నాయని చెబుతారు — సంవత్సరము, ప్రవత్సరము, ఇలావత్సరము మొదలైనవి.
అనువత్సరో వత్సరోఽయమితి కాలవిదో విదుః । అబ్దో ద్విషట్కమాసైశ్చ తన్నామ శుణు చోద్ధవ
కాలాన్ని తెలిసినవారు వాటిని అనువత్సరము, వత్సరము అని పిలుస్తారు. రెండు అదనపు నెలలతో కూడిన సంవత్సరాన్ని, దాని పేరును విను, ఉద్ధవా.
వైశాఖో జ్యేష్ఠ ఆషాఢః శ్రావణో భాద్ర ఏవ చ । ఆశ్వినః కార్తికో మార్గః పౌషో మాఘస్తు ఫాల్గునః
వైశాఖం, జ్యేష్ఠం, ఆషాఢం, శ్రావణం, భాద్రపదం, ఆశ్వయుజం, కార్తీకం, మార్గశిరం, పౌష్యం, మాఘం, ఫాల్గుణం — ఇవే నెలలు.
సైత్రస్తు చరమో జ్ఞేయో వర్షశేషీ నిరూపితః । వసన్తశ్చైత్రవైశాఖమాసయుగ్మేన కీర్తితః
చైత్రము చివరి నెలగా చెప్పబడింది. ఈ విధంగా సంవత్సరంలో మిగిలిన నెలలు వివరించబడ్డాయి. వసంత ఋతువు చైత్రం, వైశాఖం కలిపి చెప్పబడింది.
జ్యేష్ఠావాఢద్వయేనైవ గ్రీష్మస్తు పరికీర్తితః । వర్షా శ్రావణభద్రే చ హ్యాశ్వినే కార్తికే శరత్
జ్యేష్ఠం, రెండు ఆషాఢాలు వేసవి కాలంగా చెప్పబడ్డాయి. శ్రావణం, భాద్రపదం వర్షాకాలం. ఆశ్వయుజం, కార్తీకం శరదృతువు.
మార్గే పౌషే చ హేమన్తః శిశిరో మాఘఫాల్గునే । అబ్దస్తు చాయనై ద్వే వై చోత్తరే దక్షిణాయనే
మార్గశిరం, పౌష్యం హేమంత ఋతువు. మాఘం, ఫాల్గుణం శిశిర కాలం. సంవత్సరం ఉత్తరాయణం, దక్షిణాయణం అని రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది.
మాఘాదిషడ్వినిర్మితముత్తరాయణమీప్సితమ్ । శ్రావణాదిమాసషట్కం దక్షిణాయనమేవ చ
మాఘం మొదలు ఆషాఢం వరకు ఆరు నెలలు ఉత్తరాయణంగా భావించబడతాయి. శ్రావణం మొదలు ఆరు నెలలు దక్షిణాయణంగా చెప్పబడతాయి.
మాఘాదాషాఢపర్యన్తం దినం వృద్ధం క్రమేణ వై । నక్తం వృద్ధం శ్రావణశ్చ పౌషపర్యన్తమేవ చ
మాఘం నుండి ఆషాఢం వరకు రోజులు క్రమంగా పెరుగుతాయి. శ్రావణం నుండి పౌష్యం వరకు రాత్రులు క్రమంగా పెరుగుతాయి.
ప్రతిపత్పూర్ణిమాన్తశ్చ శుక్లపక్షః ప్రకీర్తితః । పూర్ణిమాయాః ప్రతిపదశ్చామావాస్యాన్త ఏవ చ
పాడ్యమి నుండి పౌర్ణమి వరకు శుక్లపక్షం అంటారు. పౌర్ణమి తరువాత మొదటి రోజు నుండి అమావాస్య వరకు కృష్ణపక్షం అని పిలుస్తారు.
కృష్ణపక్షస్తు విజ్ఞేయో వేదవిద్భిర్నిరూపితః । ద్వితీయా చ తృతీయా చ చతుర్థీ పఞ్చమీ తథా
కృష్ణపక్షాన్ని వేదపండితులు నిర్ణయించారు. ఇందులో ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్థి, పంచమి కూడా ఉంటాయి.
షష్ఠీ చ సప్తమీ చైవ హ్యష్టమీ నవమీ తథా । దశమ్యేకాదశీ చాపి ద్వాదశీ చ త్రయోదశీ
షష్ఠి, సప్తమి, అష్టమి, నవమి, దశమి, ఏకాదశి, ద్వాదశి, త్రయోదశి కూడా ఉంటాయి.
చతుర్దశీ కుహూర్యావద్దినం తు గణనం స్మృతమ్ । అశ్వినీ భరణీ చాపి కృత్తికా రోహిణీ తథా
చతుర్దశి, కుహూ అని పిలవబడే నలుగురోజు వరకు లెక్కింపు ఉంటుంది. అశ్విని, భరణి, కృత్తిక, రోహిణి కూడా ఉన్నాయి.
మృగశిరస్త్థాఽఽర్ద్రా చ నక్షత్రే ద్వే పునర్వసూ । పుష్యాశ్లేషే మఘా చైవ పూర్వా చోత్తరఫాల్గునీ
మృగశిర, ఆర్ద్రా రెండు నక్షత్రాలు; పునర్వసు, పుష్యము, ఆశ్లేష, మఘ, పూర్వఫాల్గుణి, ఉత్తరఫాల్గుణి కూడా ఉన్నాయి.
హస్తచిత్రే తథా స్వాతీ విశాఖా చానురాధికా । జ్యేష్ఠా మూలం తథా జ్ఞేయా పూర్వాషాఢోత్తరా తథా
హస్త, చిత్ర, స్వాతి, విశాఖ, అనూరాధ; జ్యేష్ఠ, మూల, పూర్వాషాఢ, ఉత్తరాషాఢ కూడా ఉన్నాయి.
శ్రవణాభిజితీ చైవ ధనిష్ఠా చ ప్రకీర్తితా । తతః శతభిషా జ్ఞేయ పూర్వాభాద్రపదా తథా
శ్రవణ, అభిజిత్, ధనిష్ఠ అని పిలుస్తారు. తరువాత శతభిష, పూర్వాభాద్రపద కూడా ఉన్నాయి.
తథోత్తరా తు విజ్ఞేయా రేవతీ చరమా స్మృతా । అష్టావింశతి నక్షత్రం కలత్రం శశినస్తథా
తర్వాత ఉత్తరాభాద్రపద తెలుసుకోవాలి. రేవతి చివరి నక్షత్రంగా గుర్తించబడింది. మొత్తం ఇరవై ఎనిమిది నక్షత్రాలు చంద్రునికి భార్యలుగా చెప్పబడ్డాయి.
క్రమేణ తాభిః సార్ధ చ చన్ద్రస్తిష్ఠతి నిత్యశః । సప్తవింశతి నక్షత్రం కలత్రం చ శ్రుతౌ శ్రుతమ్
ఈ నక్షత్రలతో కలిసి చంద్రుడు ఎప్పుడూ తిరుగుతుంటాడు. వేదంలో ఇరవై ఏడును చంద్రుని భార్యలుగా పేర్కొన్నారు.
అభిజిచ్ఛూవణచ్ఛాయా తేనాష్టావింశతిః స్మృతా । ఏకదా చ మధౌ చన్ద్రో రోహిణ్యా వామయా సహ
అభిజిత్ నీడగా భావించబడింది కాబట్టి ఇరవై ఎనిమిది నక్షత్రాలు గుర్తించబడ్డాయి. ఒకసారి మధు మాసంలో చంద్రుడు తన ప్రియమైన రోహిణితో ఆనందించాడు.
రేమే దివానిశం నిత్యం శ్రవణా చ చుకోప సా । ఛాయాం చ దత్త్వా చన్ద్రాయ యయౌ తాతాన్తికం భియా
అతడు రాత్రింబవళ్లు సంతోషంగా గడిపాడు. కానీ శ్రవణా కోపగించుకుంది. ఆమె తన నీడను చంద్రునికి ఇచ్చి భయంతో తండ్రి ఇంటికి వెళ్లిపోయింది.
తతః పితరమాదాయ సా చక్రే చ విభాగకమ్ । బభూవ తేన నక్షత్రమభిజిన్నామకం పురా
తర్వాత ఆమె తన తండ్రిని తీసుకుని వచ్చి విభజన చేసింది. అందుకే పురాతన కాలంలో అభిజిత్ అనే నక్షత్రం ఏర్పడింది.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా కృష్ణముఖాచ్ఛతశ్రృఙ్గే చ పర్వతే । నక్షత్రం కథితం వత్స తిథ్యా భ్రమతి నిత్యశః
శతశృంగ పర్వతంపై శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన ఈ మాటలు విని, ఓ బిడ్డా, ఆ నక్షత్రం ప్రతి రోజూ తిథుల మధ్య తిరుగుతూ ఉంటుందని వివరించబడింది.
యోగం చ కరణం చైవ మద్వక్త్రేణ నిశామయ । విష్కమ్భః ప్రీతిరాయుష్మాన్సౌభాగ్యః శోభనస్తథా
నా నోటి ద్వారా యోగం, లెక్కింపు విన్నావా? అవి ఆధారం, ప్రేమ, దీర్ఘాయువు, అదృష్టం, అందాన్ని కలిగిస్తాయి.
అతిగణ్డః సుకర్మా చ ఘృతిః శూలస్తథైవ చ । గణ్డో వృద్ధిర్ధ్రువశ్చైవ వ్యాఘాతో హర్షణాస్తథా
అతిగండ, శుభకర్మ, ఘృతం, శూలం, గండం, వృద్ధి, ధ్రువం, వ్యాఘాతం, హర్షణం కూడా ఉన్నాయి.
వజ్రం సిద్ధిర్వ్యతీపాతో వరీయాన్పరిఘః శివః । సిద్ధిః సాధ్యః శుభః శుక్లో బ్రహ్మేన్ద్రో వైధృతిస్తథా
వజ్రం, సిద్ధి, వ్యతీపాతం, వరీయాన్, పరిఘం, శుభం, సిద్ధి, సాధ్య, శుభ, శుక్ల, బ్రహ్మ, ఇంద్ర, వైధృతి కూడా ఉన్నాయి.
కీర్తితస్తే యోగగణః కరణం శ్రూయతామితి । బవశ్చ బాలవశ్చైవ కౌలవస్తైతిలస్తథా
ఈ యోగాల సమూహం చెప్పబడింది; ఇప్పుడు లెక్కింపు విను: బవ, బాలవ, కౌలవ, తైతిల.
గరశ్చ వణిజశ్చాపి విష్టిశ్చ శకునిస్తథా । చతుష్పాచ్చాపి నాగశ్చ కింస్తుఘ్న ఇతి కీర్తితమ్
గర, వణిజ, విష్టి, శకుని, అలాగే చతుష్పాద, నాగ, కింస్తుఘ్న కూడా చెప్పబడ్డాయి.