జన్మమృత్యుజరావ్యాధిహరం సర్వహరం పరమ్ । కాలస్య తరణోపాయం భజనం పరమాత్మనః
పుట్టుక, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి — ఇవన్నీ పోగొట్టే మార్గం, పరమాత్మునికి భక్తి చేయడమే. ఇది సమస్తాన్ని దాటి కాలాన్ని దాటించే మార్గం.
ఆనన్దనన్దనస్యైవ పరిపూర్ణతమస్య చ । శృణు కాలగతిం వత్స మదీయజ్ఞానగోచరామ్
ఆనందుని కుమారుడైన, సంపూర్ణమైన ఆయన గురించి, నా జ్ఞానానికి లోబడిన కాలచలనాన్ని ఇప్పుడు విను నా బిడ్డా.
నరాణాం చ పితౄణాం చ సురాణాం చాపి బ్రహ్మణః । నాగానాం రాక్షసాదీనాం తత్పరేషాం చ పుత్రక
మనుషుల, పితృదేవతల, దేవతల, బ్రహ్మ, నాగులు, రాక్షసులు, ఇంకా వీళ్లను మించి ఉన్నవారి గతి గురించి చెబుతాను, నా కుమారుడా.
కథయామి నిగూఢార్థం సావధానం నిశామయ । సర్వస్మాచ్చ పరం స్థానం సర్వాధారో మహాన్విరాట్
ఒక రహస్యమైన విషయాన్ని చెబుతాను, జాగ్రత్తగా విను. అన్నిటికీ ఆధారమైన మహావిరాట్, అన్నింటికంటే ఉన్నతమైన స్థానం.
యస్య లోమసు విశ్వాని చాసంఖ్యాని చ తాని చ । సర్వస్మాచ్చ పరం సూక్ష్మం పరమాణుం నిశామయ
ఆయన రోమాల్లో అనేక బ్రహ్మాండాలు ఉన్నాయి. వాటిని తెలుసుకో. అంతే కాకుండా, అన్నిటికంటే సూక్ష్మమైన పరమాణువుని కూడా తెలుసుకో.
కాలారమ్భాత్మకం సర్వమనూరం పరమీప్సితమ్ । చరమః సద్విశేషాణామనేకోఽసంయుతః సదా
అన్నీ పరమాణువులే, కాలప్రారంభంతో కూడినవే. చివరికి వేరు వేరు ఉన్నవే అనేకం, అవి ఎప్పుడూ కలిసిపోవు.
పరమాణుః స విజ్ఞేయో నృపామైక్యభ్రమో యతః । పరమాణుద్వయేనాణుస్త్రసరేణుస్తు తే త్రయః
ఆ పరమాణువు వల్లే రాజులకు ఏకత్వ భ్రమ కలుగుతుంది. రెండు పరమాణువులు కలిస్తే అణువు, మూడు అణువులు కలిస్తే త్రసరేణువు అవుతుంది.
త్రసరేణుత్రికేణాపి త్రుటిరుక్తా మనీషిభిః । వేధస్త్రుటిశతేనైవ త్రివేధేన లవస్తథా
మూడు త్రసరేణువులు కలిస్తే త్రుటి అవుతుంది అని పండితులు చెప్పారు. వంద త్రుటులు కలిస్తే వేద, మూడు వేదలు కలిస్తే లవ అవుతుంది.
త్రిలవేన నిమేషశ్చ త్రి నిమేషేణ చ క్షణః । కాష్ఠా పఞ్చక్షణేనైవ లఘుశ్చ దశకాష్ఠయా
మూడు లవలు కలిస్తే నిమేషం, మూడు నిమేషాలు కలిస్తే క్షణం. అయిదు క్షణాలు కలిస్తే కాష్ఠ, పది కాష్ఠలు కలిస్తే లఘువు అవుతుంది.
లఘుపఞ్చదశం దణ్డస్తత్ప్రమాణం నిశామయ । ద్వాదశార్ధపలోన్మానం చతుర్భిశ్చతురఙ్గులైః
పదిహేను లఘువులు కలిస్తే దండం అవుతుంది — ఇది పరిమాణం. పన్నెండు అర పళ్ల బరువు, నాలుగు నాలుగు అంగుళాలు.
స్వర్ణమాషైః కృతచ్ఛిద్రం యావత్ప్రస్థజలప్లుతమ్ । దణ్డద్వయే ముహూర్తః స్యాత్వష్టిదణ్డాత్మికా తిథిః
స్వర్ణ మాషాన్ని రంధ్రం చేసి, ఒక ప్రస్థం నీటితో నింపితే అది పరిమాణం. రెండు దండాలు కలిస్తే ముహూర్తం, ఎనిమిది దండాలు కలిస్తే తిథి అవుతుంది.
తదష్టభాగః ప్రహరః ప్రమాణం చ నిరూపణమ్ । చతుర్భిః ప్రహరై రాత్రిశ్చతుర్భిర్దినముచ్యతే
దాని ఎనిమిదవ భాగాన్ని ప్రహరంగా అంటారు, ఇదే లెక్క. నాలుగు ప్రహరాలు కలిస్తే రాత్రి, నాలుగు కలిస్తే పగలు అవుతుంది.
తిథిపఞ్చదశేనైవ పక్షమానం ప్రకీర్తితమ్ । పక్షద్వయేన మాసః స్యాచ్ఛుక్లకృష్ణాభిధేన చ
పదిహేను తిథులు కలిస్తే పక్షం అని అంటారు. రెండు పక్షాలు కలిస్తే మాసం అవుతుంది, అవి శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం అని పిలుస్తారు.
ఋతుర్మాసద్వయేనైవ తత్షట్కేనైవ వత్సరః । వసన్తగ్రీష్మవర్షాశ్చ శరద్ధేమన్తశీతకాః
రెండు నెలలు కలిస్తే ఋతువు, ఆరు ఋతువులు కలిస్తే సంవత్సరం. వసంతం, గ్రీష్మం, వర్షాకాలం, శరదృతువు, హేమంతం, శీతకాలం.
వర్షాః పఞ్చవిధా జ్ఞేయాః కాలవిద్భిర్నిరూపితాః । సంవత్సరః ప్రవత్సర ఇలావత్సర ఏవ చ
కాలాన్ని తెలిసినవారు ఐదు రకాల సంవత్సరాలు ఉన్నాయని చెబుతారు — సంవత్సరము, ప్రవత్సరము, ఇలావత్సరము మొదలైనవి.
అనువత్సరో వత్సరోఽయమితి కాలవిదో విదుః । అబ్దో ద్విషట్కమాసైశ్చ తన్నామ శుణు చోద్ధవ
కాలాన్ని తెలిసినవారు వాటిని అనువత్సరము, వత్సరము అని పిలుస్తారు. రెండు అదనపు నెలలతో కూడిన సంవత్సరాన్ని, దాని పేరును విను, ఉద్ధవా.
వైశాఖో జ్యేష్ఠ ఆషాఢః శ్రావణో భాద్ర ఏవ చ । ఆశ్వినః కార్తికో మార్గః పౌషో మాఘస్తు ఫాల్గునః
వైశాఖం, జ్యేష్ఠం, ఆషాఢం, శ్రావణం, భాద్రపదం, ఆశ్వయుజం, కార్తీకం, మార్గశిరం, పౌష్యం, మాఘం, ఫాల్గుణం — ఇవే నెలలు.
సైత్రస్తు చరమో జ్ఞేయో వర్షశేషీ నిరూపితః । వసన్తశ్చైత్రవైశాఖమాసయుగ్మేన కీర్తితః
చైత్రము చివరి నెలగా చెప్పబడింది. ఈ విధంగా సంవత్సరంలో మిగిలిన నెలలు వివరించబడ్డాయి. వసంత ఋతువు చైత్రం, వైశాఖం కలిపి చెప్పబడింది.
జ్యేష్ఠావాఢద్వయేనైవ గ్రీష్మస్తు పరికీర్తితః । వర్షా శ్రావణభద్రే చ హ్యాశ్వినే కార్తికే శరత్
జ్యేష్ఠం, రెండు ఆషాఢాలు వేసవి కాలంగా చెప్పబడ్డాయి. శ్రావణం, భాద్రపదం వర్షాకాలం. ఆశ్వయుజం, కార్తీకం శరదృతువు.
మార్గే పౌషే చ హేమన్తః శిశిరో మాఘఫాల్గునే । అబ్దస్తు చాయనై ద్వే వై చోత్తరే దక్షిణాయనే
మార్గశిరం, పౌష్యం హేమంత ఋతువు. మాఘం, ఫాల్గుణం శిశిర కాలం. సంవత్సరం ఉత్తరాయణం, దక్షిణాయణం అని రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది.
మాఘాదిషడ్వినిర్మితముత్తరాయణమీప్సితమ్ । శ్రావణాదిమాసషట్కం దక్షిణాయనమేవ చ
మాఘం మొదలు ఆషాఢం వరకు ఆరు నెలలు ఉత్తరాయణంగా భావించబడతాయి. శ్రావణం మొదలు ఆరు నెలలు దక్షిణాయణంగా చెప్పబడతాయి.
మాఘాదాషాఢపర్యన్తం దినం వృద్ధం క్రమేణ వై । నక్తం వృద్ధం శ్రావణశ్చ పౌషపర్యన్తమేవ చ
మాఘం నుండి ఆషాఢం వరకు రోజులు క్రమంగా పెరుగుతాయి. శ్రావణం నుండి పౌష్యం వరకు రాత్రులు క్రమంగా పెరుగుతాయి.
ప్రతిపత్పూర్ణిమాన్తశ్చ శుక్లపక్షః ప్రకీర్తితః । పూర్ణిమాయాః ప్రతిపదశ్చామావాస్యాన్త ఏవ చ
పాడ్యమి నుండి పౌర్ణమి వరకు శుక్లపక్షం అంటారు. పౌర్ణమి తరువాత మొదటి రోజు నుండి అమావాస్య వరకు కృష్ణపక్షం అని పిలుస్తారు.
కృష్ణపక్షస్తు విజ్ఞేయో వేదవిద్భిర్నిరూపితః । ద్వితీయా చ తృతీయా చ చతుర్థీ పఞ్చమీ తథా
కృష్ణపక్షాన్ని వేదపండితులు నిర్ణయించారు. ఇందులో ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్థి, పంచమి కూడా ఉంటాయి.
షష్ఠీ చ సప్తమీ చైవ హ్యష్టమీ నవమీ తథా । దశమ్యేకాదశీ చాపి ద్వాదశీ చ త్రయోదశీ
షష్ఠి, సప్తమి, అష్టమి, నవమి, దశమి, ఏకాదశి, ద్వాదశి, త్రయోదశి కూడా ఉంటాయి.
చతుర్దశీ కుహూర్యావద్దినం తు గణనం స్మృతమ్ । అశ్వినీ భరణీ చాపి కృత్తికా రోహిణీ తథా
చతుర్దశి, కుహూ అని పిలవబడే నలుగురోజు వరకు లెక్కింపు ఉంటుంది. అశ్విని, భరణి, కృత్తిక, రోహిణి కూడా ఉన్నాయి.
మృగశిరస్త్థాఽఽర్ద్రా చ నక్షత్రే ద్వే పునర్వసూ । పుష్యాశ్లేషే మఘా చైవ పూర్వా చోత్తరఫాల్గునీ
మృగశిర, ఆర్ద్రా రెండు నక్షత్రాలు; పునర్వసు, పుష్యము, ఆశ్లేష, మఘ, పూర్వఫాల్గుణి, ఉత్తరఫాల్గుణి కూడా ఉన్నాయి.
హస్తచిత్రే తథా స్వాతీ విశాఖా చానురాధికా । జ్యేష్ఠా మూలం తథా జ్ఞేయా పూర్వాషాఢోత్తరా తథా
హస్త, చిత్ర, స్వాతి, విశాఖ, అనూరాధ; జ్యేష్ఠ, మూల, పూర్వాషాఢ, ఉత్తరాషాఢ కూడా ఉన్నాయి.
శ్రవణాభిజితీ చైవ ధనిష్ఠా చ ప్రకీర్తితా । తతః శతభిషా జ్ఞేయ పూర్వాభాద్రపదా తథా
శ్రవణ, అభిజిత్, ధనిష్ఠ అని పిలుస్తారు. తరువాత శతభిష, పూర్వాభాద్రపద కూడా ఉన్నాయి.
తథోత్తరా తు విజ్ఞేయా రేవతీ చరమా స్మృతా । అష్టావింశతి నక్షత్రం కలత్రం శశినస్తథా
తర్వాత ఉత్తరాభాద్రపద తెలుసుకోవాలి. రేవతి చివరి నక్షత్రంగా గుర్తించబడింది. మొత్తం ఇరవై ఎనిమిది నక్షత్రాలు చంద్రునికి భార్యలుగా చెప్పబడ్డాయి.