సదుక్తిర్వా కటూక్తిర్వా కోపః సంతాప ఏవ చ
మంచి మాటలు అయినా, చేదు మాటలు అయినా, కోపం వచ్చినా, బాధ వచ్చినా—
స్థౌల్యం కార్శ్యం చ నాశశ్చ దృశ్యాదృశ్యం సముద్భవమ్ 4.24.
బరువు, సన్నగా ఉండటం, నాశనం, కనబడే అస్తిత్వం, కనబడని మూలాలు—
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి శరీరం త్రిగుణాత్మకమ్
శరీరం సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలతో కూడి ఉంటుంది.
కిఞ్చిత్సత్త్వాతిరిక్తం చ కిఞ్చిదేవ రజోధికమ్
కొంతమందిలో సత్వగుణం ఎక్కువగా ఉంటుంది; మరికొంతమందిలో రజోగుణమే ప్రబలంగా ఉంటుంది.
సత్త్వోదయాచ్చ ముక్తీచ్ఛా కర్మేచ్ఛా చ రజోగుణాత్
సత్వగుణం పెరిగితే ముక్తి కోరిక కలుగుతుంది; రజోగుణం పెరిగితే క్రియల పట్ల ఆసక్తి వస్తుంది.
కోపాత్కటూక్తిర్నియతం కటూక్త్యా శత్రుతా భవేత్
కోపం వల్ల తప్పకుండా చేదు మాటలు వస్తాయి; ఆ చేదు మాటల వల్ల శత్రుత్వం ఏర్పడుతుంది.
కో వా ప్రియోఽప్రియః కః కిం కిం మిత్రం కో రిపుర్భవేత్
ఎవరు ప్రియమైనవారు? ఎవరు కాదో? ఎవరు ఏమవుతారు? ఎవరు స్నేహితులు, ఎవరు శత్రువులు అవుతారు?
ప్రాణాధికః ప్రియః స్త్రీణాం భర్తుః ప్రాణాధికా ప్రియా
స్త్రీలకు భర్త ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనవాడు; భర్తకు భార్య ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనది.
యద్గతం తద్గతం సర్వం కామదోషేణ వై ప్రభో
ప్రభూ! ఏది ఏదితో అనుసంధానం అయిందో, అది అంతా కామదోషం వల్లే జరుగుతుంది.
కిం కరోమి క్వ యామీతి భవితా కుత్ర జన్మ మే
నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? నా తదుపరి జన్మ ఎక్కడ జరుగుతుంది?
ఇత్యేవముక్త్వా జీవశ్చ మౌనీభూతో బభూవ హ
ఇలా చెప్పిన తర్వాత, జీవుడు మౌనంగా మారిపోయాడు.
స్వాత్మారామో మహాజ్ఞానీ జహార చేతనామహో 4.24.
తన ఆత్మలో ఆనందించే మహాజ్ఞాని, తన చైతన్యాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాడు—ఇది ఎంత ఆశ్చర్యమో!
క్షణేన చేతనాం ప్రాప్య ప్రాణాంస్త్యక్తుం సముద్యతః
ఒక్క క్షణంలో చైతన్యం తిరిగి పొందినవాడు, ప్రాణాలను విడిచిపెట్టేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
ఏతస్మిన్నన్తరే తత్ర జగామ బ్రాహ్మణోఽర్భకః
అదే సమయంలో అక్కడ ఒక చిన్న బ్రాహ్మణుడు వచ్చాడు.
సస్మితః శ్యామవర్ణశ్చ ప్రజ్వలన్బ్రహ్మతేజసా
అతడు నవ్వుతూ, నల్లని వర్ణంతో, బ్రహ్మతేజంతో ప్రకాశిస్తూ కనిపించాడు.
దృష్ట్వా తం సంభ్రమేణైవ దుర్వాసాః ప్రణనామ హ
అతన్ని చూసి, దుర్వాసుడు భయంతో తలవంచి నమస్కరించాడు.
ఉవాచ బ్రాహ్మణవటుర్దత్త్వా తస్మై సదాశిషమ్
ఆ బ్రాహ్మణ యువకుడు అతనికి ఎప్పుడూ మంగళాశీస్సులు ఇచ్చి, మాట్లాడాడు.
శిశురూపం క్షణం స్థిత్వా తమువాచ విచక్షణః
బుద్ధిమంతుడు ఒక క్షణం బాలుడి రూపంలో నిలిచి, అతనితో ఇలా అన్నాడు.
శిశురువాచ కిం తత్త్వం త్వామహం విప్ర పృచ్ఛామి శోకకాతరమ్
బాలుడు అన్నాడు: బ్రాహ్మణా! బాధతో ఉన్న నీవు, నిజమైన తత్త్వం ఏమిటో నేను అడుగుతున్నాను.
బ్రాహ్మణానాం తపో ధర్మస్తపఃసాధ్యం జగత్త్రయమ్
బ్రాహ్మణుల తపస్సే ధర్మం; ఈ మూడు లోకాలు తపస్సుతోనే పొందగలుగుతారు.
కా కస్య పత్నీ కః కాన్తః కస్యా వా భువనత్రయే
ఈ మూడు లోకాలలో ఎవరి భార్య ఎవరు? ఎవరు ఎవరికీ ప్రియమైనవారు?
మిథ్యా పత్నీ తవేయం చ క్షణాత్తేన గతాధునా 4.24.
నీవు భార్య అని భావిస్తున్న ఈమె నిజానికి మాయ మాత్రమే; క్షణంలోనే నిన్ను విడిచిపోయింది.
ఏకానంశా చ భగినీ వసుదేవసుతా హరేః
ఆమె హరివు, వసుదేవుని కుమార్తె, ఆయన అక్క, ఆయన యొక్క ఒక భాగమైనవారు.
కల్పే కల్పే సున్దరీ సా తవ పత్నీ భవిష్యతి
ప్రతి యుగంలో ఆ అందమైనవారు నీ భార్యగా అవతరిస్తారు.
కన్దలీ కదలీజాతిర్భవిష్యతి మహీతలే
భూమిపై ఆమె అరటి చెట్టు వంశంలో జన్మిస్తుంది.
కల్పాన్తరే శాన్తరూపా తవ పత్నీ భవిష్య తి
ఇంకొక యుగంలో శాంతమైన రూపంతో నీ భార్యగా అవతరిస్తుంది.
ఇత్యేవముక్త్వా శీఘ్రం చ విప్రరూపీ జనార్దనః
ఇలా చెప్పి, జనార్దనుడు బ్రాహ్మణుడి రూపంలో త్వరగా అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు.
మునిః సర్వభ్రమం త్యక్త్వా తపస్యాయాం మనో దధే
ఆ ముని అన్ని అయోమయాలను వదిలిపెట్టి తపస్సులో మనస్సు నిలిపాడు.
దైత్యస్తాలవనం గత్వా బభూవ గర్దభాకృతిః
ఆ దైత్యుడు తాళవనానికి వెళ్లి, గాడిద రూపం ధరించాడు.
దైత్యేన్ద్రో విష్ణుచక్రేణ ప్రాణాంస్త్యక్త్వా సువాఞ్ఛితమ్
దైత్యాధిపతి విష్ణువు చక్రంతో హతమై, తన కోరిక మేరకు ప్రాణాలు విడిచాడు.