చకార సహదేవశ్చ వ్యాధిసిన్ధువిమర్దనమ్
సహదేవుడు వ్యాధి సముద్రాన్ని నశింపజేసే గ్రంథాన్ని రచించాడు.
చ్యవనో జీవదానం చ చకార భగవానృషిః
భగవంతుడైన చ్యవన ఋషి జీవదానం అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు.
సర్వసారం చన్ద్రసుతో జాబాలస్తన్త్రసారకమ్ 1.16.
చంద్రుని కుమారుడు సర్వసారం అనే గ్రంథాన్ని, జాబాలుడు తంత్రసారకం అనే గ్రంథాన్ని రచించారు.
పైలో నిదానం కరథస్తన్త్రం సర్వధరం పరమ్
పైలుడు నివారణ అనే గ్రంథాన్ని, కరథుడు పరమమైన సర్వధర తంత్రాన్ని రచించాడు.
చికిత్సాశాస్త్రబీజాని త న్త్రాణ్యేతాని షోడశ
ఈ పదహారు గ్రంథాలు చికిత్సా శాస్త్రానికి విత్తనాలవంటివి.
మథిత్వా జ్ఞానమన్త్రేణైవాయుర్వేదపయోనిధిమ్
జ్ఞాన మంత్రంతో ఆయుర్వేద సముద్రాన్ని మథించి,
ఏతాని క్రమశో దృష్ట్వా దివ్యాం భాస్కరసంహితామ్
ఈ గ్రంథాలను క్రమంగా పరిశీలించి, దివ్యమైన భాస్కర సంహితను రచించారు.
వ్యాధేస్తత్త్వపరిజ్ఞానం వేదనాయాశ్చ నిగ్రహః
వ్యాధి యొక్క నిజమైన స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం, బాధను నియంత్రించడం—
ఆయుర్వేదస్య విజ్ఞాతా చికిత్సాసు యథార్థవిత్
ఆయుర్వేదాన్ని తెలిసి, చికిత్సల్లో నిజమైన జ్ఞానం కలవాడు నిజమైన పండితుడు.
జనకః సర్వరోగాణాం దుర్వారో దారుణో జ్వరః
అన్ని రోగాలకు మూలకారణం అదుపులోకి రాని భయంకరమైన జ్వరం.
భీమస్త్రిపాదస్త్రిశిరాః షడ్భుజో నవలోచనః
అది భయంకరమైనది, మూడు కాళ్లు, మూడు తలలు, ఆరు చేతులు, తొమ్మిది కళ్ళు కలిగి ఉంటుంది.
మన్దాగ్నిస్తస్య జనకో మన్దాగ్నేర్జనకాస్త్రయః
దాని మూలం మందమైన అగ్ని. ఆ మందమైన అగ్నికి మూడు కారణాలు ఉన్నాయి.
వాయుజః పిత్తజశ్చైవ శ్లేష్మజశ్చ తథైవ చ 1.16.
వాయు కారణంగా, పిత్త కారణంగా, అలాగే శ్లేష్మ కారణంగా కూడా అవి కలుగుతాయి.
పాణ్డుశ్చ కామలః కుష్ఠః శోథః ప్లీహా చ శూలకః
పాండు, కామల, కుష్టు, శోథ, ప్లీహ, శూలక—
మూత్రకృచ్ఛ్రశ్చ గుల్మశ్చ రక్తదోషవికారజః
మూత్ర సంబంధమైన వ్యాధులు, కడుపులో గడ్డలు, రక్తంలో కలుషితత వల్ల వచ్చే రోగాలు ఇవన్నీ కలుగుతాయి.
భ్రమరీ సన్నిపాతశ్చ విషూచీ దారుణీ సతి
భ్రమరీ అనే వ్యాధి, మూడు దోషాల కలయికతో వచ్చే రోగాలు, విషూచి అనే తీవ్రమైన వ్యాధి కూడా ఉన్నాయి.
మృత్యుకన్యాసుతాశ్చైతే జరా తస్యాశ్చ కన్యకా
ఇవి అన్నీ మరణానికి కుమార్తెలు, వృద్ధాప్యం ఆ మరణానికి కన్య.
ఏతే చోపాయవేత్తారం న గచ్ఛన్తి చ సంయతమ్
సరైన మార్గాలు తెలిసి, మనస్సు నియంత్రించుకున్నవారిని ఇవి చేరవు.
చక్షుర్జలం చ వ్యాయామః పాదాధస్తైలమర్దనమ్
కళ్లకు నీరు పోయడం, వ్యాయామం చేయడం, కాళ్లకు నూనెతో మర్దనం చేయడం ఇవన్నీ మంచివి.
వసన్తే భ్రమణం వహ్నిసేవాం స్వల్పాం కరోతి యః
వసంతకాలంలో తక్కువగా అగ్ని సేవ చేసి, బయట తిరిగేవాడు ఆరోగ్యంగా ఉంటాడు.
ఖాతశీతోదకస్నాయీ సేవతే చన్దనద్రవమ్ నోపయాతి జరా తం చ నిదాఘేఽనిలసేవకమ్
బావిలో చల్లని నీటితో స్నానం చేసి, చందనాన్ని ఉపయోగించి, వేసవిలో గాలి తాకకుండా చూసుకున్నవాడికి వృద్ధాప్యం దగ్గరపడదు.
ప్రావృష్యుష్ణోదకస్నాయీ ఘనతోయం న సేవతే
వర్షాకాలంలో వేడినీటితో స్నానం చేసి, మిక్కిలి నీటిని ఉపయోగించని వాడు ఆరోగ్యంగా ఉంటాడు.
శరద్రౌద్రం న గృహ్ణాతి భ్రమణం తత్ర వర్జయేత్ 1.16.
శరదృతువులో కఠినతను స్వీకరించకుండా, ఆ సమయంలో బయట తిరగడం మానాలి.
ఖాతస్నాయీ చ హేమన్తే కాలే వహ్నిం చ సేవతే
హేమంతకాలంలో బావిలో స్నానం చేసి, అగ్ని సేవ చేసే వాడు ఆరోగ్యంగా ఉంటాడు.
శిశిరేంఽశుకవహ్నిం చ నవోష్ణాన్నం చ సేవతే
చలికాలంలో సూర్యుని వెలుతురు, అగ్ని సేవ చేసి, కొత్తగా వేడి అన్నాన్ని తినాలి.
సద్యోమాంసం నవాన్నం చ బాలాస్త్రీక్షీరభోజనమ్
తాజా మాంసం, కొత్త అన్నం, బాల వయస్సు మహిళ పాలను భోజనం చేయాలి.
భుఙ్క్తే సదన్నం క్షుత్కాలే తృష్ణాయాం పీయతే జలమ్
బయటపడి ఆకలి వేళ మంచి అన్నం తిని, దాహం వచ్చినప్పుడు నీరు తాగాలి.
దధి హైయఙ్గవీనం చ నవనీతం తథా గుడమ్
పెరుగు, నెయ్యి, కొత్త వెన్న, అలాగే బెల్లం ఇవన్నీ తినాలి.
శుష్కమాంసం స్త్రియం వృద్ధాం బాలార్కం తరుణం దధి
ఎండిన మాంసం, వృద్ధ మహిళ, ఉదయపు సూర్యుడు, పాత పెరుగు ఇవి మంచివికావు.
రాత్రౌ యే దధి సేవన్తే పుంశ్చలీశ్చ రజస్వలాః
రాత్రి పెరుగు తినేవారు, వ్యభిచారిణులు, రజస్వల మహిళలు వీరు తప్పు చేస్తారు.