दुर्गायाः महिमानं कथयामि। दुर्गा नाम्ना दैत्याः दुर्गाद्याः तया हताः। अन्यस्मिन युगे महात्मा सुरथः ताम् उपासितवान्। वृषैः महिषैः कृष्णमृगैः मन्दकहारीणां च बलिदानेन, वेदविहितैः षोडशोपचारैः च दुर्गायाः पूजनं कृतवान्। राजा विधिवत् कर्म कृत्वा यथेष्टं वरं प्राप्तवान्। राजा च वणिक् अश्रुपूर्णनेत्रौ अञ्जलिं कृत्वा देवीं स्तुतवन्तौ। तस्य राजा जलैः शुद्धां मृण्मयीं दुर्गायाः मूर्तिं दृष्टवान्। वणिक् शरीरं परित्यज्य पुष्करे घोरं तपः कृतवान्। दुर्गायाः प्रसादेन सः गोलोकं गतः। राजा षष्टिसहस्रवर्षाणि सुखानि भोक्तवान्। सावरर्णिः पुष्करे तपः कृत्वा मनुः अभवत्। ऋषे, दुर्गायाः चरितं श्रोतुम् इच्छसि वा? इति नारदः पृच्छति। एवं दुर्गायाः नामप्रभवाख्यायाः सप्तपञ्चाशितमोऽध्यायः श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे नारदनारायणसंवादे द्वितीयखण्डे समाप्तः। नारदः पृच्छति—कथं मेधसः बुद्धिमत्तमः ज्ञानं प्राप्तवान्? ब्रह्मन्, मेधसः कुलं किम्? राजा वणिक् च तेन मित्रत्वं कुत्र अभवत्? नारायणः प्रत्यवदत्—राजसूययज्ञं कृत्वा सः ब्राह्मणश्रेष्ठः अभवत्। तस्य गुरुपत्नी तारा नाम्नि पुत्रः बुधः जातः। नारदः पुनः पृच्छति—महर्षे, एषा व्यतिक्रान्तिः वेदस्य च कथं? नारायणः कथयति—तारा देवानां गुरोः पत्नी धर्मिष्ठा पतिसंनिष्ठा च आसीत्। स्नाता, सुन्दरी, मनोज्ञा, उन्नतस्तनयुग्मा, नवयौना, मृदुचरणा, मनोज्ञदन्ता, कस्तूरीचिन्हेन चन्दनलिप्ताङ्गा। वातेन तस्य अधोवस्त्रः अपहृतः, कामातुराः रक्तलोचनाः। सा स्मितवदना, नम्रवदना, लज्जिता, चन्द्रसदृशी। ताम् दृष्ट्वा चन्द्रः प्रेम्णा अभिभूतः लज्जां त्यक्तवान्। चन्द्रः उवाच—हे चतुरतमे, त्वं सदा मुनिनां मनांसि आकर्षयसि। सहस्रजन्मसु कामसागरे तव स्वभावं भोक्तवान्। हन्त, तपस्विना सह, मूढः स्रष्टा अपि कर्म अकृत। अज्ञानिनां संगमेन सुखं किम्? हे देवी, त्वं कामेन व्यर्थं दग्धा। प्रतिदिनं यौवनं व्यर्थं गच्छति। सदा तपसि लीनाः, कृष्णं आत्मरूपं इच्छसि। सर्वसुखसारज्ञा, कामं कामरहितं इच्छसि। अन्यः तव मनः इच्छति, तव पतिः अन्यं इच्छति। वसन्तकाले पुष्पशय्यायाम् सुगन्धितचन्दनलिप्ताङ्गा, सुगन्धिपुष्पेषु, एकान्ते चन्दनवनान्तरे, चम्पकवनान्तरे शीतलवायुः। तारा उवाच—अत्रेः दुष्टभाग्येन तव जन्म जीवितं व्यर्थं, हे पुत्र। हि! राजसूयकर्म कृत्वा त्वं शक्तिमान् इति मन्यसे। एवं दुर्गायाः चरितं, मेधसः उत्पत्तिं, तारा चन्द्रयोः संवादं च श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे नारदनारायणसंवादे वर्णितम्।