महाविष्णुः, सर्वाधारः, कालस्य भयेन सदा शङ्कितः सञ्जायते। एवं ब्रह्मा, विष्णु, शिवादयः सर्वे लोकेश्वराः तिष्ठन्ति। सा आद्या प्रकृतिः, स्वामिनी, सर्वबीजानां रूपिणी अस्ति। एवं प्रकृतिः च भौतिकतत्त्वानि च कालस्य भयात् कम्पन्ते। एवं एतत् दुर्लभं महाज्ञानं विस्तरेण निरूपितम्। एवं ‘अतिथिसत्कारसूयज्ञोपदेशः’ इति त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः, यः राधाकथायां हरगौर्याः संवादे, नारदनारायणसंवादे च, द्वितीयस्कन्धस्य प्रकृतिखण्डे, महाब्रह्मवैवर्तपुराणे समुपदिष्टः। ततः राजा उवाच—हे मुनिश्रेष्ठ, कालभयस्य कति युगानि भवन्ति? कियन्ति युगानि लघोः, ब्रह्मणः, प्रकृतेः च? अन्येषां च भौतिकामुष्मिकानां च कः परमोऽयुः? च लोकेषु शिरसि कस्य लोकः स्यात्? ऋषिः उवाच—एवं, अण्डरूपं जगत् श्रीकृष्णस्य इच्छया नित्यं सृज्यते। तत् कृष्णमुखात् पतितेन वारिणा पूर्णं भवति। हे राजन्, सः स्वांशेन स्वयमेव प्रकृत्या सह संयुक्तः। प्रकृतेः गर्भसंयोगात् अण्डादेव सः जातः। सः वनमाल्यलसद्भूषितः, पीताम्बरधारी, तेजस्वी च विराजते। तस्य स्वरूपं व्योमवत् अनन्तं, चन्द्रमण्डलसमानं च विस्तीर्णम्। सः व्योमवत् विस्तीर्णः, नानारत्नमयः, श्रीलक्ष्मीसरस्वतीगङ्गातुलसीनां स्वामी। सः सर्वेश्वरः, सर्वसिद्धिपतिः, भक्तानां कृपामूर्ति च। वैकुण्ठे चतुर्भुजः, गोलोके तु स्वयमेव द्विभुजः। गोलोकः वर्तुलाकृतिः, सर्वलोकात् परः। तत्र रत्नस्तम्भैः, रत्नमणिसोपानैः, विविधैः अद्भुतमण्डपैः च शोभते। शुद्धया विरजार्यया प्रक्षालितशतशृङ्गैः शोभितः। तस्य दीर्घता नदीमध्या, चौड़्यं तद्वत् एव। तत्र रसरङ्गचक्रेण, तस्यार्धमात्रया दीप्तिमान्। यथा कमलमध्ये कर्णिका मनोहरतमं दृश्यते, तथा तत्र सः राधिकया, रसरङ्गरमण्या, नित्यं संयुक्तः। तत्र सः अग्निसंस्कृतवस्त्रधारी, मणिभूषणैः अलङ्कृतः। मणिसिंहासने स्थितः, मणिच्छत्रेण छायितः। गोपीभिः सः अलङ्कृतः, पुष्पमालाभिः विभूषितः, चन्दनलेपनैः शोभितः। एवं लोकव्यापकं वर्णितं, यथाशक्ति यथापरम्परां च। तत्र षड्भिः कमलदलैः कृतः पात्रः, गम्भीरः, चतुःअङ्गुलप्रमाणः। तस्य सुवर्णनिर्मितं सर्षपपरिमाणं छिद्रं, चतुःअङ्गुलप्रमाणाः दण्डाः सन्ति। द्वौ दण्डौ एकं मुहूर्तं, चत्वारः एकं यामं दर्शयन्ति। मासः द्वाभ्यां पक्षाभ्यां, संवत्सरः द्वादशभिः मासैः निर्मितः। कृष्णपक्षे दिवा प्रबलः, शुक्लपक्षे रात्रिः इति कथ्यते। उत्तरायणं दिवा, दक्षिणायनं रात्रिः इति निश्चितम्। अधुना ब्रह्मादीनां तत्त्वानां च दिनरात्र्र्यः शृणु। द्वादशसहस्राणि दिव्यवर्षाणि कथ्यन्ते। तयोः सन्ध्याद्वयं द्विसहस्रं स्मृतम्।