बाल्ये दुःखानि अनुभूय सः पुनरपि यौवनं प्राप्नोति। तत्र सः भूतेनान्नक्लेशेन कामेन च पीड्यते, नानाविधमोहैः आवृतः। यावत् शक्तिः तावत् एव सः पूज्यते, किंतु जरा तीव्रा सम्प्राप्ता, मनः मन्दं च बहु बधिरं च जातं चेत्, तदा सः पुनः पुनः शोकं अनुभवति। सः चिन्तयति—"यदि पुनर्भारते मानवजन्म लभेयम्" इति। एवं तस्य मनसि एतादृशाः विचाराः सन्तः, हे देव, सः मन्दधीः यमदूतं पाशदण्डधरं पश्यति। सः दूतः न केनचिदपि प्रतिरोद्धुं शक्यते, बलवान् भीषणश्च। तस्य केवलदर्शनात् सः महाभयेन आक्रान्तः मूत्रपुरीषं विसृजति। यमस्य सेवकः अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं गृहित्वा, तं जीवात्मानं नयति। स आत्मा यमं सर्वधर्मविज्ञं पश्यति। यमः धर्माधर्मविवेके कुशलः, सर्वज्ञः, सर्वदिक्प्रत्यनमुखः। सः अग्निशुद्धवस्त्रपरिधानः, रत्नाभरणैः भूषितः। सः शुद्धस्फटिकमालया श्रीकृष्णनाम स्मरति। तस्य कण्ठः कम्पितः, नेत्रे अश्रुपूर्णे, सर्वेषां समदर्शी च। सः स्वतेजसा दीप्तिमान्, दर्शनाय सुखदः, विवेकी च। पुण्यात्मनां प्रति शान्तस्वरूपः दृश्यते, पापिनां प्रति तु भीषणः। चित्रगुप्तस्य निर्णयेन प्रत्येकः स्वकर्मफलम् आप्नोति। एवं गच्छतां आगच्छतां च न जीवेषु विरामः अस्ति। इति सर्वं उक्तं, यदिच्छसि तं वरं पृच्छ। ततः महेन्द्रः उवाच—"हे कल्पवृक्ष, मुनिश्रेष्ठ, मे परमं पदं देहि।" महेन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा सः श्रेष्ठमुनिः स्मितमकरोत्। दुर्वासाः उवाच—"मोक्षः तवादृशानां न सुलभः, नापि प्रलयकाले। सृष्टौ व्यक्तिः, प्रलयेऽपि तिरोभावः। यथा कालः सञ्चरति, तथा विषयासक्ताः अपि नूनं सञ्चरन्ति।" एकः पलः षष्टिविपलैः निर्मीयते। त्रिंशन्मुहूर्तैः अहोरात्रं भवति। शुक्लकृष्णपक्षाभ्यां मासः, त्रीणि ऋतवः अयनं, द्वाभ्याम् अयनाभ्यां संवत्सरः। संवत्सरैः, मानवमानेन, चतुर्षु युगेषु च। युगे मानवस्य, इन्द्रस्य, मनोः चायुः कथ्यते। तत्र ब्रह्मणः प्रलयः स्वाभाविकः इति प्रसिद्धम्। नेत्रनिमीलनं सृष्टिः, पुनः निमीलनं च सृष्टिः। यथा पृथिव्याः कणाः—एवं चन्द्रशेखरेण उक्तम्। सृष्टिसूत्रस्य तत्त्वं—अन्यं वरं वृणीष्व, हे देव। तत्र सः स्वं पूर्वराज्यं वरं वृणोति। नारदः उवाच—"गृहं गत्वा सः किं कृतवान्? तत् मे वक्तुम् अर्हसि।" नारायणः उवाच—ततः ब्रह्मणः दिने दिने सः वैराग्यं वर्धयामास। मुनिस्थानात् गृहं गच्छन्, अमरावतीं ददर्श।