एकदा भगवतः विष्णोः प्रदत्तं परमसुरभि परिजातपुष्पं तत्रासीत्, यत् सर्वेषां पुष्पाणां मध्ये परममनोहरं बभूव। शक्रः तद् पुष्पं स्वीकृत्य राजतेजसा मदमत्तः जातः। तस्मिन्नेव समये शक्रस्य गजेन्द्रः तस्य पुष्पस्य स्पर्शमात्रेणैव, तस्य रूपगुणैश्च आकर्षितः, स्वस्वामिनं शक्रं परित्यज्य भीषणं वनं प्रविष्टः। इन्द्रः तद् पुष्पं परित्यक्तवान् इति दृष्ट्वा महर्षिः दुर्वासाः तत्र आगतः। तदा दुर्वासाः उवाच—“त्वं गर्वात् मया दत्तं पुष्पं तिरस्कृत्य गजेन्द्रस्य शिरसि स्थापयामासः। यत् किञ्चित् विष्णोः समर्पितं पुष्पं, नैवेद्यं, फलम्, वा जलम्, तस्य तिरस्कारात् जनः श्रीबुद्धिज्ञानविहीनः भवति। यः विष्णोः नैवेद्यं केवलं लाभाय भुङ्क्ते, सः हानिम् एव प्राप्नोति। यः तु विष्णुप्रसादं श्रद्धया स्वीकृत्य सदा हरिं नमति, तस्य स्पर्शमात्रेणैव तद्वायुः सर्वतीर्थानि शुद्धयति। यत् अजातशौचादिभ्यः, शूद्रश्राद्धप्रसूतात्, शिवलिङ्गे दत्तात्, शूद्रयज्ञप्रसूतात्, कन्याविक्रयिभ्यः, व्यभिचारिणां च, शूद्रस्त्रीसम्बद्धद्विजातिभ्यः, वृषारूढद्विजातिभ्यः, निषिद्धस्त्रीगामिभ्यः, मिथ्याशपथदायकब्राह्मणभ्यश्च—एतेभ्यः यत् अन्नं, तस्य सेवनं न कर्तव्यम्। किन्तु विष्णुभक्तः श्वपचः अपि दशकोटिजन्मान्तराणि उद्धर्तुं समर्थः। अज्ञानतः विष्णुप्रसादस्य सेवनं यदि कश्चित् करोति, तस्य दोषो नास्ति; यः तु जिज्ञासया श्रद्धया च विष्णोः प्रसादं स्वीकुर्यात्, स एव पुण्यभाग्भवति। त्वया गर्वात् पुष्पं गजेन्द्रस्य शिरसि स्थाप्यते स्म, अतः एष दोषः जातः। अहं नारायणभक्तः, न मे नरेश्वराद् वा नियमाद् वा भीः अस्ति। तव पितरं प्रजापतिं कश्यपं किम् करिष्यति?” इत्युक्त्वा दुर्वासाः तत्र स्थितः। एवं श्रुत्वा महेन्द्रः दुर्वासस्य पादौ गृहीत्वा प्रणिपत्य उवाच—“यदि मम श्रीः त्वया हृता, तर्हि माम् किञ्चित् ज्ञानं दातुमर्हसि। राज्यं दुःखबीजं, अज्ञानस्य च गूढकारणम्। तदेव जन्ममरणजरारोगदुःखशोकानां परममूलम्। सम्पदाभिमानेन जनः मोहितः भवति, सुरापानेनापि चेतनः एव तिष्ठति। धनगर्वेण प्रमत्तः, विषयैः अन्धीकृतः, मोहग्रस्तः च भवति। एते विषयान्धाः द्विविधा, राजसिका च तामसिका च इति श्रुयन्ते। शास्त्रेषु, हे मुनिश्रेष्ठ, द्वौ मार्गौ निर्दिष्टौ। प्रथमतः प्राणीणां कर्ममार्गः, यः दुःखाय एव नयति। लोभेन तद् आरम्भे मधुरं, अन्ते तु दुःखकरं, सुखमिव मन्यन्ते। एवं सन्तः अनन्तजन्मसु विहरन्ति। ततः कृष्णस्य प्रसादेन सत्सङ्गः लभ्यते। सन्तः निर्मलदीपेन मोक्षमार्गं दर्शयन्ति। बहुजन्मसम्पादितैः तपः उपवासैश्च, गुरोः मुखात् श्रुतं ज्ञानं प्रवचनसमये। इदानीं तु दैवयोगात् दुःखवेलायाम् एव ज्ञानसागरः मया प्राप्तः। अतः, हे ज्ञानसागर, दुःखितानां बन्धो, मयि दीनवृत्तौ कृपां कुरु।