तुलसी देवी करुणासिन्धोः समीपे उपविष्टा साभ्यधात् – “भगवन्, कथं तद्विजयस्य सम्पादनं जातम्? कृपया विस्तारतः आख्याहि।” लक्ष्मीपतिं प्रति तस्याः वचनानि श्रुत्वा श्रीभगवान् स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच। हरिः अवदत् – “सुन्दरि, सर्वे दानवाः विनाशिताः। ब्रह्मा स्वयं मम तव च मध्ये स्नेहमुत्पादयत्। ततः स्वधामं प्रतिनिवृत्य, शिवः अपि शिवलोकं गतवान्। तत्र लक्ष्मीपतिः रामया सह रमां चक्रे। नारदः सर्वं चिन्तयन् पप्रच्छ – ‘कः त्वं वास्तवतोऽसि?’” एवं श्रुत्वा तुलसी देवी उवाच – “मम पतिव्रत्यं नष्टं वा, अथवा त्वां शप्तुं मम कर्तव्यं स्यात्। ततः स भगवाञ् स्वं मनोहरतमं रूपं सहसा धारयामास – नूतनमेघश्यामलः, शरत्पद्मनयनः, दशकोटिकन्दर्पलावण्यसम्पन्नः, मणिभूषितः। तं दृष्ट्वा कामार्ता स्त्री लीलया मोहमग्ना सञ्जगाम। सा उवाच – ‘भगवन्, त्वयि दया नास्ति, तव हृदयं शिलावत्। शिलसदृशत्वात् त्वं दयावर्जितः। ये त्वां करुणासिन्धुम् इति वदन्ति, ते नूनं मोहिता न सन्देहः। त्वं पापी च सर्वज्ञश्च, परदुःखं न जानासि।’ इत्युक्त्वा सा महात्मा साध्वी हरिपादयोः पतिता। तस्याः करुणां दृष्ट्वा करुणासिन्धुः भगवाञ् संविग्नः अभवत्। श्रीभगवान् उवाच – “तव कृते शङ्खचूड़ः दीर्घकालं कठोरं तपः अकरोत्। त्वां स्त्रीत्वेन कृत्वा, स कामी त्वया सह रमणं चकार, तस्मात् कर्मणः फलं प्राप्तम्। ततः एतत् शरीरं परित्यज्य दिव्यं रूपं प्राप्य, तव शरीरं नदीरूपेण गण्डकीति प्रसिद्धं जातम्। तव केशपुञ्जः पुण्यवृक्षसमूहः भवतु। त्रिषु लोकेषु, यत् पुष्पपत्रं देवपूजायां प्रयुज्यते, स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले, वैकुण्ठे च मम सन्निधौ, गोलोके, विरजायाः तीरे, रासमण्डले, व्रजभूमौ वृन्दावने, माधवी-केतकी-कुन्द-मल्लिका-मालतीवनेषु, तुलसीमूले, पुण्यस्थले च, हे पुण्ये, तत्रैव सर्वदेवताः निवसन्ति। यः तत्र स्नाति, स सर्वतीर्थेषु स्नात इव, सर्वयज्ञेषु दीक्षित इव। सहस्रकलशामृतदानेन अपि या तुष्टिः न लभ्यते, सा तुलसीजलदानेन हर्यर्थं लभ्यते। यत्फलं दशसहस्रगवां दानेन लभ्यते, मृत्युकाले तुलसीपत्रस्य जलं यदि लभ्यते, तत् फलम्। यो भक्त्या तुलसीजलं सदा सेवते, यो मां सदा तुलसीं समर्प्य पूजयति, यो तुलसीं हस्ते वा शरीरे धारयति, यो तुलसीकाष्ठमालां धारयति, यो स्वहस्ते तुलसीं गृहीत्वा प्रतिज्ञां न पालयति, वा तुलसीसाक्षिणं मिथ्याशपथं करोति, स पुरुषः – मृत्युकाले यः तुलसीजलस्य कणमपि लभते – पौर्णमास्याम्, अमावास्यायाम्, द्वादश्यां, सूर्यसङ्क्रान्तौ च, स सर्वतीर्थस्नानादधिकं पुण्यं लभते।” एवं भगवतः वचनानि श्रुत्वा, तुलसी देवी परमपावनं स्वरूपं प्राप्य, गण्डकीनदीरूपेण लोके प्रसिद्धा जाता, तस्याः केशाः पुण्यवृक्षाः अभवन्, च तुलसीपत्रपुष्पादिना सर्वदेवताः तुष्टाः भवन्ति, भक्तानां च मोक्षप्रदायिनी सा अभवत्।