हरिणा त्रिशूलं दत्त्वा शिवः त्वत्सकाशं प्रेषितः—इति दूतवचनं श्रुत्वा, “स्वं राज्यं तेषां प्रददातु, अथवा नूनं युद्धे प्रविशतु”—इत्यपि वदति स्म। तस्य दूतस्य वचनं शृण्वन् शङ्खचूडः सस्मितम् अभवत्। स शीघ्रं गत्वा वटमूलस्थितं प्रभुं समुपेत्य तं सम्यक् अवदत्। तस्मिन्नेव क्षणे स्कन्दः शिवस्य पुरतः आगतः। तत्र विशालाक्षः, बाणः, पिङ्गलाक्षः, विकम्पनः च उपस्थिताः। कपिलाक्षः, दीर्घदंष्ट्रः, विकटः, ताम्रलोचनः च तत्र आसन्। बलोन्मत्तः, रणश्लाघी, दुर्जयः, दुर्गमः च तत्र सन्नद्धाः। वासवप्रमुखाः वसवः द्वादश आदित्याश्च स्मर्यन्ते। कुबेरः यमः जयन्तः नलकूबरः धर्मः शनैश्चरः ईशानः कामदेवः च महान् अपि तत्र आसन्। रक्ताम्बरधारिणी सा देवी रक्तमाल्यलेपना, भक्तायाभयं ददाति, शत्रवे भयमेव ददाति। सा वर्तुलं गम्भीरं योजनमितं कपालं धारयति। शङ्खं चक्रं गदां कमलं शरांश्च भीषणं धनुः च धत्ते। वैष्णवं वारुणं आग्नेयं नागपाशं च अस्त्राणि धारयति। पार्जन्यं पाशुपतं जृम्भणं पार्वतं च, नानाविधानि दिव्यानि शस्त्राणि, शतमुत्तमानि आयुधानि तस्याः सन्निधौ आसन्। सा तत्र आगत्य त्रिंशत्कोटि योगिनीभिः सह तिष्ठति स्म। भूतप्रेतपिशाचकूष्माण्डब्रह्मराक्षसैः सह सा वृताः। तेषां मध्ये स्कन्दः चन्द्रशेखरं प्रणम्य स्थितः। ततो दूतस्य गमनानन्तरं, वीरः शङ्खचूडः, युद्धस्य वार्ताम् अशृणोत्; तदा तस्य कण्ठः, ओष्ठः, तालुः च शुष्कत्वं प्राप्तवन्तः। एतस्मिन्नन्तरे तुलसी देवी “प्राणनाथ! एकक्षणं मम प्राणान् पालय” इति प्रार्थयति स्म। “यत्र यत्र जन्म लभ्यते, तत्र तत्र मनसि यद् इच्छसि, तद् सुखं भुङ्क्ष्व”—इति सा वदति। “मम प्राणाः कम्पन्ते, मनः निरन्तरं दग्धम् इव भवति”—इति सा पुनरपि अवदत्। तस्याः वचनं शृण्वन् राजा, भुक्त्वा पीत्वा च, शङ्खचूडः एवमुवाच— “मङ्गलम्, हर्षः, सुखम्, दुःखम्, भयम्, शोकः, अमङ्गलम्—एतानि सर्वाणि कालेन जायन्ते; वृक्षाः अपि कालेन शाखाः वर्धयन्ति। तेषां फलानि अपि केवलं कालेनैव पक्वानि स्यु:। भूतानि कालेन जायन्ते, कालेनैव विनश्यन्ति। सृष्टिकर्ता निर्दिष्टकाले एव सृजति, रक्षकः अपि कालेनैव पालयति। यो भगवान् प्रकृतिपरः ब्रह्मविष्णुशिवादीनां आदिकर्ता, सृष्टिकर्ता, रक्षकः, संहारकः सदा पूर्णरूपेण कर्म करोति। स एव यथाकालं स्वेच्छया प्रकृतिं निर्माति। ब्रह्माद्यन्तं तृणपर्यन्तं सर्वम् एव कृत्रिमम्। तस्मात् तत्त्वतः परं ब्रह्म, राधापतिं, त्रिगुणातीतं, पूजय। स एव जलात् जलं सृजति, जलं जलेन धारयति। यस्य आज्ञया वातः शीघ्रं नित्यं वति। प्रतिक्षणं इन्द्रः वृष्टिं कुर्यात्, मृत्युश्च प्राणिषु विचरति। मृत्योर् मूलं कालः, कालस्य मूलं परमः यमेश्वरः। तस्मात् कालकालं कृष्णं शरणं व्रज।” एवं शङ्खचूडः तुलस्यै तत्त्वज्ञानं उपदिश्य, ताम् आश्वासयामास।