भाद्रपदमासे मृगमूलस्थले मांसं गोमांससमं भवति इति शास्त्रे निर्दिष्टम्। यः जनः मैथुनानन्तरं वा शिरश्शोधनानन्तरं वा देवपितृभ्यः तुष्टिं ददाति, तस्य कर्तव्याकार्यं, भोक्तव्याभोक्तव्यं च विचार्यम्। एवं धर्मनियमान् श्रुत्वा, नारदः भगवन्तं महादेवं प्रार्थयन् उवाच—“भगवन्, ब्रह्मणः स्वरूपं तत्त्वतः वर्णय; ब्रह्मणः परिभाषा किम्? स ब्रह्म रूपवान् वा अरूपवान्? दृश्यः वा अदृश्यः? देहिनां संयोगी वा असंयोगी? प्रकृतिः ब्रह्मणः पृथग्वा तद्वद्रूपा वा? सृष्टौ कः श्रेष्ठः, तयोः उत्तमः कः?” नारदस्य वचनं श्रुत्वा पञ्चमुखः महादेवः स्मितं कृत्वा उवाच—“नारद, एतत् अत्यन्तदुर्लभं वेदेषु पुराणेषु च। अहं, ब्रह्मा, विष्णु, शेषः, धर्मः, महाविराट्—यद् गुणयुक्तं दृश्यं स्पर्श्यं च, पूर्वं वैकुण्ठे धर्मः ब्रह्मणं पप्रच्छ। एष तत्त्वानां सारः, अज्ञानान्धानां नेत्रं। एष परमात्मनः रूपं, परमं नित्यं ब्रह्म। पञ्चप्राणाः विष्णुः स्वयम्, मनः ब्रह्मा प्रजापतिः। सर्वे वयं आत्मन्य् अधिष्ठिताः, आत्मा यावत् तिष्ठति तावत् वयं तिष्ठामः। जीवात्मा तस्य प्रतिबिम्बः, सर्वकर्मफलभोगी। यथा भग्नघटेषु प्रतिबिम्बं नश्यति, तथा चन्द्रसूर्ययोः रूपं विनश्यति। जगतः अन्ते केवलं परं ब्रह्म तिष्ठति, प्रिय नारद। तद् तेजस्वरूपं, दीप्तवृत्ताकारं, आकाशवत् विशालं, सर्वव्यापि अविनाशी च। तत्र योगिनः परमं नित्यं ब्रह्म घोषयन्ति। तद् निराकाङ्क्षं, निराकारं, परमात्मा, ईश्वरः। तद् परमसुखरूपं, परमसुखकारणं; तत्र एव प्रकृतिः बीजनिधिः लीयते। यथा अग्नौ दाहशक्ति, सूर्ये दीप्तिः, आकाशे शब्दः, भूमौ गन्धः नित्यः, तथा ब्रह्मणः सृष्ट्यनुकूलं अंशः पुरुषः इति प्रसिद्धः। तत्र सा गुणत्रयी, परमछायारूपा स्मर्यते। यथा कुम्भकारः मृद्भवः कुम्भं सदा कर्तुं समर्थः, यथा सुवर्णकारः सुवर्णेन कुण्डलं कर्तुं समर्थः, कुम्भः कुम्भकारेण कृतः, किन्तु मृद् नित्यं शाश्वती च। एवं परं ब्रह्म नित्यं, प्रकृतिः अपि नित्यं उच्यते। मृद् वा सुवर्णम् प्राप्तुं कुम्भकारः सुवर्णकारः च अपेक्ष्ये। अतः नारद, ब्रह्म प्रकृतेः श्रेष्ठः। केचित् ब्रह्म एव प्रकृतिपुरुषयोः रूपं इति वदन्ति। तद् ब्रह्म परमधाम, सर्वकारणकारणम्। ब्रह्म आत्मा च सर्वस्य अस्पर्श्यं, साक्षिरूपे स्थितम्। तस्य ब्रह्मणः शक्ति: प्रकृतिः, बीजरूपा सर्वस्य। योगिनः तद् ब्रह्म तेजोरूपं सदा ध्यानयन्ति।