धातुः प्रधानाङ्गात् तदा एकः बालकः उत्पन्नः। स बालकः भृगुरिति, अतीव दीप्तिमान्, तत्रैव विराजमानः, न तु अग्निः, हे शौनक। स बालकः, जातमात्र एव, रक्तवर्णः आसीत्, महान् तेजसा युक्तः। ये हंसाः योगबलात् यत्र योगिनः सदा तिष्ठन्ति, तेषां इच्छया स बालकः संयतः शिष्यश्च अभवत्, सदा तत्क्षणमेव जातः। तस्य बालकस्य, पुलस्त्यस्य, अखण्डनिष्ठा तपश्च वेदेषु अपि अद्यापि प्रकाशते। पुलहः अपि तेन बालकेन सह पृथक् तपःसमूहं निर्मितवान्; पुलस्त्यः च स बालकः तपःसमूहस्वरूपं प्राप्नोत्। त्रिविधे स्वरूपे विष्णोः त्रिषु रूपेषु तत् प्रवर्तते। तस्य शिरसि पञ्च जटाः अग्निजिह्वासदृशाः सन्ति। अन्तरतमप्रदेशे स पुनर्जन्मनि तपः अचरत्। स एव तपसा संपद्यते, अन्यांश्च तत्र नयति। तस्य तपोबलात् बालकः सदा दीप्तिमान्, हे मुनिवर। ये कोपकाले उत्पन्नाः, ते एकादश स्रष्टुः रूपाणि स्मर्यन्ते। शौनकः उवाच— भगवन्, त्वं पुराणसारवित्; मम संशयं निवारय। सुतिः उवाच— ये रुद्राः तामसगुणसम्पन्नाः, निग्रहीतुं कठिनाः, भीषणाश्च। तेषु कालाग्निरुद्रः संहारकर्ता, शंकरांशसम्भूतः। अन्ये तु कृष्णांशाः; विष्णुश्च शंकरश्च तस्य द्वौ मुख्यांशौ। रुद्रः काले जात इति कथ्यते; कथं स विस्मरति, हे द्विज। सनकः, सनन्दः, तृतीयः सनातनः— एते चतुर्विधाः। सनकः सनन्दश्च आनन्दस्य सूचकौ। सनातनः च श्रीकृष्णः च नित्यौ; कृष्णः स्वयमेव पूर्णतमः। सनत् इति नित्यः, कुमारः बाल्यस्य सूचकः। ब्रह्मपुत्राणां उत्पत्तिः एवमुक्ता, हे मुनिवर। सुतिः उवाच— स ब्रह्मा नारदम् जगत्सृष्टये प्रेषितवान्, हे शौनक। यत् हितं, सत्यम्, वेदसारम्, अन्ते च सुखदायकम्। ब्रह्मा उवाच— ज्ञानदीपस्य ज्वाला अज्ञानतमः नाशयति। स परमाचार्यः, प्राचीनैः अपि पूज्यैः अपि प्रजापतिः। अहं तव पिता, हे पुत्र, ज्ञानदः रक्षकश्च। यः आचार्याज्ञां पालनं करोति, स शिष्यः, सुतः अपि। स पण्डितः, स बुद्धिमान्, स सुरक्षितः, स धर्मात्मा च। सर्वेषु आश्रमेषु गृही धर्मिष्ठः श्रेष्ठः। पितरः पूर्वे, देवताः च धर्मकालेषु, गृहस्थाः नित्यं नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म च कुर्वन्ति। यः गृहस्थः जीवन्मुक्तः, स स्वधर्मस्य रक्षकः। स प्रसिद्धः, स कीर्तिमान्; मृत्योरपि अनन्तरं जीवति। एवं ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, महर्षिः नारदः उवाच— महद् अनिष्टं दैवयोगात् अभवत्, बहु अपकीर्तिकरम्। तव शापेन अहं गन्धर्वशूद्रयोः रूपे प्राप्तः। शापः मया त्यक्तः; तव काले स सिद्ध्यति, हे स्रष्टः। स एव पिता, स आचार्यः, स बन्धुः, स पुत्रः, स ध्यानस्य अधिपतिः।