ब्रह्मा उवाच— योगबलात् सः जीवितं त्यक्तवान्, किन्तु मम शापेनैव पुनः तत् जातम्। शतसहस्रयुगपर्यन्तं कालं पृथिव्यां तस्य स्थितिः अभवत्। तस्यावशिष्टस्य कालस्य, द्विजश्रेष्ठ, केवलं किंचित् अवशिष्टम्। अहं स्वयमेव तस्मै विष्णुकृपया आयुः प्रदास्यामि। हे ब्राह्मण, यथात्वया उक्तं— "हरिः अत्र न आगतः"— तथैव। परं ब्रह्म स्वेच्छामयः, भक्तवत्सलस्वरूपः च। "वि" इति शब्दः व्यापकतां दर्शयति, "ष्णु" इति सर्वत्र व्यापकत्वं सूचयति। शुद्धः अशुद्धो वा, यः कश्चन स्थितः, क्रियायाः आरम्भे, मध्ये, अथवा अन्ते, यः विष्णुं स्मरति, सः पवित्रो भवति। अहं लोकानां स्रष्टा, व्यवस्थापकः, हरः च संहारकर्ता। कालः लोकान् विलयं नयति, यमः पापिनां नियन्ता अस्ति। सा प्रकृतिः, सर्वस्य आदिः, सर्वस्वरूपा, पूर्वं सत्त्वमयी आसीत्। ततः महेश्वर उवाच— वेदान् अधीत्य, कः तेषां सारं जानाति? हे मुनिश्रेष्ठ, कस्य शिष्यः त्वम्? किं नाम त्वं, द्विजोत्तम? त्वं देवांश्च विष्णुं च, अस्माकं प्रभुं, उपहससि। शरीरस्य पतने, आत्मा परब्रह्मणि प्रविशति। जीवः, तस्य प्रतिबिम्बं, मनः, ज्ञानं, चैतन्यं, स्वप्नः, दया, तन्द्रा, क्षुधा, तृष्णा, भोजनं च— एतानि सर्वाणि शरीरस्थस्य गुणाः। भगवतः निष्क्रमणसमये या शक्तिः अग्रे गच्छति, सा एव प्राणशक्ति:। भगवतः स्थितौ, देही सर्वकर्मसु समर्थः भवति। ब्रह्मा एव लोकव्यवस्थापकः, सर्वकर्मणां कारणम्। श्रीकृष्णस्य कृते ब्रह्मा द्विशतसहस्रतपः अकरोत्। अनन्तकल्पपर्यन्तं अहं हरये घोरं तपः अकरवम्। अधुना पञ्चमुखैः मम नामगुणान् स्तौमि। नामगुणकीर्तनात् मृत्युः अपि मत्तः दूरतः पलायते। अहं सर्वलोकसंहारकर्ता अपि मृत्युञ्जयः इति प्रसिद्धः। यथाकालं तत्र विलयं करोमि, पुनः प्रकटयामि। यः गोलोके अस्ति, स एव वैकुण्ठे, स एव श्वेतद्वीपे अपि। एकः मन्वन्तरः एकत्रिंशद्युगपर्यन्तः अस्ति। एवं ब्रह्मणः शतवर्षपर्यन्तं आयुः गण्यते। सर्वांशेषु अहं मुख्यः, कृष्णस्य परमात्मा अपि। एवं उक्त्वा शंकरः तत्र मौनं जगाम, हे शौनक। धर्म उवाच— सर्वेषां अन्तरात्मा, दुष्टानां प्रत्यक्षः अप्रत्यक्षश्च। अधुना अपि, यत् विष्णुः सभायां न आगतः इति वचनम्। यत्र महती निन्दा अस्ति, तत्र साधवः न शृण्वन्ति। श्रीविष्णोः देवैः महतीं निन्दां श्रुत्वा, धीराः तं स्मरन्ति। यः कश्चन चेतनया अजानता वा विष्णोः निन्दां वदति, सः ब्रह्मणः आयुःपर्यन्तं कुम्भीपाके पच्यते। यदि जीवः तत्र तां निन्दां शृणोति, सः अपि नरके गच्छति। अथवा यदि तां असत्यं मन्यते, वा तिरस्करोति, सः अपि तत्र एव पतति।