भगवान् स्वयमेव शुभमयस्यानां निवासभूतानि चतुर्वेदान् ससर्ज। ततो यदा ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् प्रजापतिर्ददर्श, तदा पंचमं वेदं कृत्वा भगवान् भास्कराय समर्पयत्। भास्करः अपि स्वशिष्यान् प्रति स्वयम् संहितां आयुर्वेदं अददात्। तेषां पण्डितानां नामानि तैश्च कृतानि ग्रन्थाः प्रसिद्धाः सन्ति—स्वर्गसेवकः धन्वन्तरिः, काशीराजः, अश्विनीकुमारौ, जबालः, जाजलिः, पैलः, करठः, अगस्त्यश्च। तेषां मध्ये “सत्योपचारविद्या” नाम ग्रन्थः रमणीयः, दिवोदासेन “चिकित्सादर्पणम्” नाम ग्रन्थः रचितः, अश्विनीकुमाराभ्यां “चिकित्सासारः” नाम श्रमहरः ग्रन्थः कृतः, सहदेवेन “रोगसागरविघाटकः” नाम कृतिः रचिता, च्यवनमुनिना “जीवनप्रदः” नाम ग्रन्थः, चन्द्रपुत्रेण “सर्वसारः” नाम, जबालेन “तन्त्रसारः” नाम च रचितम्। पैलः “निदानम्” नाम ग्रन्थं चकार, करठः “सर्वाधारः” नाम परमं तन्त्रं चकार। एते षोडश ग्रन्थाः चिकित्सा-शास्त्रस्य बीजानि सन्ति। ज्ञानमन्त्रेण आयुर्वेदसागरं मथित्वा, भास्करेण तान् ग्रन्थान् यथाक्रमं दृष्ट्वा दिव्या भास्करसंहिता रचिता। रोगस्य सत्यं ज्ञानं दुःखनिग्रहश्च—एवं यो आयुर्वेदं वेद, यश्च यथावत् चिकित्सायाम् युक्तः, स एव तत्त्वज्ञः। सर्वरोगानां मूलं ज्वरः, दुर्निवार्यः घोरश्च। स त्रिपदः, त्रिशिराः, षड्बाहुः, नवनेत्रः च भीषणः। तस्य मूलं मन्दाग्निः, स च त्रिविधः—वातजः, पित्तजः, कफजश्च। पाण्डु, कामला, कुष्ठ, श्वथ, प्लीह, शूलकः, मूत्ररोगाः, गुल्मः, रक्तदोषसम्भवाः रोगाः, भ्रमरी, त्रिदोषजः, विशूचि नाम भीषणः रोगः—एते मृत्युः कन्याः, जरास्तस्याः कुमारिका। यः सम्यगुपायज्ञः, आत्मनिग्रहवान्, तं एते न प्राप्नुवन्ति। नेत्रप्रक्षालनं, व्यायामः, पादतले तैलाभ्यङ्गः च कर्तव्यः। वसन्ते स्वल्पाग्निसंयोगेन विचरन् यः, तस्य आरोग्यं भवति। ग्रीष्मे कूपतोयेन स्नानं, चन्दनलेपनं, वातस्य परिहारः—एवं जरानुपगच्छति। वर्षास्वुष्णतोयेन स्नानं, घनतोयस्य परिहारः, शरदि कठोरस्य ग्रहणं न कर्तव्यम्, तत्र विचरणं च वर्जयेत्। हेमन्ते कूपस्नानं, अग्निसंयोगः, शिशिरे सूर्याग्निसंयोगः, नवसुपाकं भक्षयेत्। तदा ताजमांसं, नवधान्यं, युवत्याः क्षीरं च सेवेत। यः क्षुधासमये उत्तमं भोजनं करोति, तृष्णायां जलं पिबति, स आरोग्यवान् भवति। दधि, घृतं, नवनीतम्, गुडः च हितानि; शुष्कमांसं, वृद्धायाः संगः, नवसूर्यः, तदपक्वदधि, रात्रौ दधिसेवकाः, वेश्यासंगः, रजस्वलायाः संगश्च—एतान् न सेवेत। एवं भगवता सृष्टेषु वेदेषु, आयुर्वेदस्य प्रादुर्भावः, तस्य विस्तारः, रोगाणां स्वरूपं, तेषां निवारणोपायाः च आयुर्वेदविद्यया प्रतिपादिताः।