ਵਿष੍ਣੁਰੁਵਾਚ ਲਮ੍ਬੋਦਰਂ ਸ਼ੂਰ੍ਪਕਰ੍ਣਂ ਗਜਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਗੁਹਾਗ੍ਰਜਮ੍
ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਲੰਬੋਦਰ, ਸ਼ੂਰਪਕਰਨ, ਗਜਵਕਤਰ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ—
ਅष੍ਟਾਖ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ृਣੁ ਮਾਤਰ੍ਹਰਪ੍ਰਿਯੇ
ਮਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣ।
ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਵਾਚਕੋ ਗਸ਼੍ਚ ਣਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਵਾਣਵਾਚਕਃ
‘ਗ’ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ‘ਣ’ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਰ੍ਥੋ ਦਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਚਕਃ
ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ‘ਮੁੱਖ’ ਹੈ, ਤੇ ‘ਦੰਤ’ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੀਨਾਰ੍ਥਵਾਚਕੋ ਹੇਸ਼੍ਚ ਰਮ੍ਬਃ ਪਾਲਕਵਾਚਕਃ
‘ਹੇ’ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ‘ਰੰਬ’ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਵਿਪਤ੍ਤਿਵਾਚਕੋ ਵਿਘ੍ਨੋ ਨਾਯਕਃ ਖਣ੍ਡਨਾਰ੍ਥਕਃ ।। 3.44.
‘ਵਿਘਨ’ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ‘ਨਾਯਕ’ ਆਗੂ ਹੈ, ਤੇ ‘ਖੰਡਨ’ ਨਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣੁਦਤ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਨੈਵੇਦ੍ਯੈਰ੍ਯਸ੍ਯ ਲਮ੍ਬਂ ਪੁਰੋਦਰਮ੍
ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਫੂਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ੂਰ੍ਪਾਕਾਰੌ ਚ ਯਤ੍ਕਰ੍ਣੌ ਵਿਘ੍ਨਵਾਰਣਕਾਰਕੌ
ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਚੁਣਨ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣੇ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰਸਾਦਂ ਮੁਨਿਨਾ ਦਤ੍ਤਂ ਯਨ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਪੁष੍ਪਕਮ੍
ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਗਈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਜੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਗੁਹਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਚ ਜਾਤੋऽਯਮਾਵਿਰ੍ਭੂਤੋ ਹਰਾਲਯੇ
ਇਹ ਗੁਹਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਹਰਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
ਤ੍ਰਿਸਨ੍ਧ੍ਯਂ ਯਃ ਪਠੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ ਸੁਖੀ ਸਰ੍ਵਤੋ ਜਯੀ
ਜੋ ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਣੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਮਹਾਜ੍ਞਾਨੀ ਭਵੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਜਡਃ ਕਵੀਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍
ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਕਵੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਹਿਤਂ ਸਾਰਂ ਨੀਤਿਸਾਰਂ ਪਰਿਣਾਮਸੁਖਾਵਹਮ੍
ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਸਾਰ ਹੈ, ਨੀਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣੁਰੁਵਾਚ ਕੋਪਾਤ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਦਨ੍ਤਭਙ੍ਗਂ ਗਣੇਸ਼ਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੋऽਸ਼ਿਵੇ
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਦੰਦ ਤੋੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ੍ਤੋਤ੍ਰੇਣੈਵ ਮਯੋਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾ ਗਣਪਤਿਂ ਪਰਮ੍
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗਣਪਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।
ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਪਰਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰੂਪਾ ਜਗਤ੍ਪ੍ਰਭੋਃ
ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਬੁਧੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਵਰੂਪੇਯਮਨਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਜ੍ਜਗਤ੍
ਉਹ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾऽਨਯਾ ਵਿਨਾ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਸੁਰਸਂਘੇऽਸੁਰਗ੍ਰਸ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਘੋਰਤਰੇ ਦ੍ਵਿਜ
ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
ਕृष੍ਣਾਜ੍ਞਯਾऽਸੁਰਾਨ੍ਹਤ੍ਵਾ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤੇਭ੍ਯਃ ਪਦਂ ਤਤਃ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਭਾਰ੍ਯ੍ਯਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ਂਕਰਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚ ਨਿਨ੍ਦਯਾ
ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ—
ਸ਼ਂਕਰਸ੍ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧੋ ਯੋਗੀਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਗੁਰੋਰ੍ਗੁਰੁਃ 3.45.
ਸ਼ੰਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਅਾਪਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਾਪਕ ਹੈ।
ਯਂ ਧ੍ਯਾਯਸ੍ਯੇਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਿਂ ਤਂ ਨ ਜਾਨਾਸਿ ਬਾਲਕ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹਨੂੰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਬੱਚੇ?
ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਨਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤੁਹਿ ਦੁਰ੍ਗਾਂ ਸ਼ਿਵਪ੍ਰਿਯਾਮ੍
ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ।
ਸ਼ਿਵਾਯਾਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਰਾਜੇਨ ਪੁਰਾ ਸ਼ੂਲਿਕृਤੇਨ ਵੈ
ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਤੁਤੀ, ਜੋ ਸ਼ੂਲਿਕਾ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ—
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੀਪਦਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਰੀਨਿਕੇਤਨਮ੍
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਸ੍ਤੋਤ੍ਰੇਣ ਵਿष੍ਣੁਦਤ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਵਿਘ੍ਨਹਰੇਣ ਚ
ਵਿਸ਼ਨੁਦੱਤਾ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸਤੁਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—
ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਪੁਟੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਗਙ੍ਗੋਦਕੇ ਸ਼ੁਭੇ
ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ—
ਆਚਮ੍ਯ ਨਤ੍ਵਾ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਤਾਂ ਭਕ੍ਤਿਨਮ੍ਰਾਤ੍ਮਕਨ੍ਧਰਃ
ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਮ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਕੇ—