ਮਨੋਰਸ੍ਤਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾ ਪਰਮਪਣ੍ਡਿਤਃ
ਮਨੋਰਾ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਸੀ,
ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਵੀਰ੍ਯ੍ਯਾਰ੍ਜੁਨ ਉਵਾਚ ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਵਚਨਂ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸ੍ਯਂ ਸਭਾਸੁ ਚ
ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਭਯਂ ਸ਼ੋਕਃ ਕਲਹਃ ਪ੍ਰੀਤਿਰੇਵ ਚ
ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਡਰ, ਸੋਗ, ਝਗੜਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ—
ਕਾਲੋ ਦਦਾਤਿ ਰਾਜਤ੍ਵਂ ਕਾਲੋ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਪੁਨਰ੍ਭਵਮ੍
ਕਾਲ ਰਾਜ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਮੌਤ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰੋਤਿ ਪਾਲਨਂ ਕਾਲਃ ਕਾਲਰੂਪੀ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ
ਕਾਲ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਂਹਰ੍ਤ੍ਤੁਰ੍ਵਾऽਪਿ ਸਂਹਰ੍ਤ੍ਤਾ ਪਾਤੁਃ ਪਾਤਾ ਚ ਕਰ੍ਮਕृਤ੍ ਕਃ ਕੇਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵੈ ਵਿਨਾ ਸਤਿ
ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਮਾਰਿਆ?
ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸृਜਤਿ ਸृष੍ਟਿਂ ਚ ਸਂਹਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਂਹਰੇਤ੍ਪੁਨਃ
ਜੋ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾਜ੍ਞਯਾ ਵਾਤਿ ਵਾਤਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਭਯਵਿਹ੍ਵਲਃ 3.34.
ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਪਦੀ ਹੋਈ,
ਵਰ੍षਤੀਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦਹਤ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਕਾਲੋ ਭ੍ਰਮਤਿ ਭੀਤਵਤ੍
ਇੰਦਰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਕਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਪੁष੍ਪਿਤਾਃ ਕਾਲੇ ਫਲਿਤਃ ਪਲ੍ਲਵਾਨ੍ਵਿਤਾਃ
ਵਿਰਖ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ, ਫਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ।
ਆਵਿਰ੍ਭੂਤਾ ਤਿਰੋਭੂਤਾ ਸृष੍ਟਿਰੇਵ ਤਦਾਜ੍ਞਯਾ
ਉਦੈ ਅਤੇ ਲੁਕਾਈ, ਰਚਨਾ ਆਪ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਰਾਯਣਾਂਸ਼ੋ ਭਗਵਾਞ੍ਜਾਮਦਗ੍ਨ੍ਯੋ ਮਹਾਬਲਃ
ਭਗਵਾਨ ਜਾਮਦਗਨਯ, ਜੋ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਵਿਫਲਾ ਤਸ੍ਯ ਨ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਕਦਾਚਨ
ਉਸ ਦੀ ਕਸਮ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਚ ਸ਼ਰਣਂ ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਕਥਮ੍
ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸਮਰਂ ਗਨ੍ਤੁਮੁਦ੍ਯਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ਼ਤਕੋਟਿਰ੍ਨृਪਾਣਾਂ ਚ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਲਕ੍ਸ਼ਕਮ੍
ਉਥੇ ਸੌ ਕਰੋੜ ਰਾਜੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਹਾਥੀ ਸਨ।
ਅਸ਼੍ਵਾਨਾਂ ਚ ਗਜਾਨਾਂ ਚ ਪਦਾਤੀਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਬਭੂਵ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਂ ਗਮਨੋਨ੍ਮੁਖਮ੍ । ਧृਤਵਨ੍ਤਂ ਚ ਸਨ੍ਨਾਹਮਕ੍ਸ਼ਯਂ ਸਸ਼ਰਂ ਧਨੁਃ ।। 3.34.
ਉਸ ਨੇਕ ਔਰਤ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਵਾਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਧਨੁਸ਼-ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖੜੀ ਰਹੀ।
ਕ੍ਰੀਡਾਗਾਰੇ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਸ੍ਥੌ ਕृਤ੍ਵਾ ਕਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਵਕ੍ਸ਼ਸਿ
ਉਹ ਕੁਝ ਪਲ ਖੇਡਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ।
ਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਭਵਿष੍ਯਂ ਮਨਸਾ ਚਕ੍ਰੇ ਯਦ੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਾਮਿਮੁਖਾਚ੍ਛੁਤਮ੍
ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਸੋਚਿਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪੁਰਤਃ ਹृਤ੍ਵਾ ਬਾਨ੍ਧਵਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਕਿਂਕਰਾਨ੍
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।
ਯੋਗੇਨ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ षਟ੍ਚਕ੍ਰਂ ਵਾਯੁਂ ਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਨਿ
ਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਉਸ ਨੇ ਛੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਟਿਕਾ ਲਿਆ।
ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਮਾਕृष੍ਯ ਵਿषਯਾਜ੍ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਸਨ੍ਨਿਭਾਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮੂਲਮਪੁਨਰ੍ਭਵਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਸ ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਮृਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਲਲਾਪ ਰੁਰੋਦ ਚ
ਉਹ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੋਇਆ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।
ਰਾਜੋਵਾਚ ਸਚੇਤਨਾ ਮਾਂ ਪਸ਼੍ਯੇਤਿ ਵਿਲਪਨ੍ਤਂ ਮੁਹੁਮੁਰ੍ਹੁਃ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"
ਮਨੋਰਮੇ ਸਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠ ਮਯਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਗृਹਂ ਵ੍ਰਜ
"ਪਿਆਰੀਏ, ਉਠੋ! ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਘਰ ਚੱਲੋ।"
ਮਨੋਰਮੇ ਸਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲਂ ਵ੍ਰਜ ਸੁਨ੍ਦਰਿ
"ਪਿਆਰੀਏ, ਉਠੋ! ਸ੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਸੋਹਣੀਏ।"
ਮਨੋਰਮੇ ਸਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠ ਵ੍ਰਜ ਗੋਦਾਵਰੀਂ ਪ੍ਰਿਯੇ 3.35.
"ਪਿਆਰੀਏ, ਉਠੋ! ਗੋਦਾਵਰੀ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ।"
ਮਨੋਰਮੇ ਸਮੁਤ੍ਤਿष੍ਠ ਨਨ੍ਦਨਂ ਵ੍ਰਜ ਸੁਨ੍ਦਰਿ
"ਪਿਆਰੀਏ, ਉਠੋ! ਨੰਦਨ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਸੋਹਣੀਏ।"