ਕਥਿਤੋ ਲੋਕਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਯਥਾਗਮਮ੍
ਜਿੰਨੀ ਸਮਝ ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਾਤ੍ਰਂ षਟ੍ਪਲਸਂਭੂਤਂ ਗਭੀਰਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮ੍
ਉਹ ਪਾਤਰ ਛੇ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗਲ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰ੍ਣਮਾषਕृਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰਂਗੁਲੈਃ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰਾਈ ਜਿੰਨਾ ਛੇਦ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਅੰਗਲ ਲੰਬੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਹਨ।
ਦਣ੍ਡਦ੍ਵਯਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਚ ਯਾਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਦੋ ਲੱਕੜੀਆਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਲੱਕੜੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਯਾਮਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਸੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍षਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਸਕੈਃ 2.54.
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਦੋ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਦਿਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਯਨਂ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਰਮਹੋ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵੈ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍
ਉੱਤਰਾਯਣ ਨੂੰ ਦਿਨ ਤੇ ਦੱਖਣਾਯਣ ਨੂੰ ਰਾਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਾਂ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਹੁਣ ਤੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।
ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੈਃ ਸਾਵਧਾਨਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ੌ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਪਰਿਮਿਤਂ ਨਰਮਾਨਕ੍ਰਮੇਣ ਚ
ਚਤੁਰਯੁਗਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕृਤਂ ਯੁਗਂ ਨृਮਾਨੇਨ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਂ ਪਰਿਮਿਤਂ ਕਾਲਵਿਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਸਮਾਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਰਿਮਾਣਂ ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦ੍ਭਿਰਿਤੀਰਿਤਮ੍ ਨृਮਾਨਾਦ੍ਵੈ ਕਲਿਯੁਗਂ ਵਿਦੁਃ ਕਾਲਵਿਦੋ ਬੁਘਾਃ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਮਾਪ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤ ਚ ਵਾਰਾ ਵੈ ਤਿਥਯਃ षੋਡਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ 2.54.
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤਿਥੀਆਂ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਤਿ ਤਚ੍ਚਕ੍ਰਮੇਵਮੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਮਨਵਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਸਾਹਸ੍ਰਂ षष੍ਟ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ਤਪਞ੍ਚਕਮ੍
ਪঁਝੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸਠ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪੰਜ।
ਆਖ੍ਯਾਨਂ ਚ ਮਨੂਨਾਂ ਚ ਧਰ੍ਮਿष੍ਠਾਨਾਂ ਨਰਾਧਿਪ
ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਦ੍ਯੋ ਮਨੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ
ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਉਸ ਦੀ ਪਤੀਵਰਤਾ ਪਤਨੀ ਸੀ।
ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਸ਼ਿष੍ਯੋ ਵਿष੍ਣੁਵ੍ਰਤਪਰਾਯਣਃ
ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੂ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ।
ਰਾਜਸੂਯਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਚਕ੍ਰੇ ਵੈ ਨਰ੍ਮਦਾਤਟੇ
ਉਸ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਕਰੇ।
ਗੋਮੇਧਂ ਚ ਚਤੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਂ ਵਿਧਿਵਨ੍ਮਹਦਦ੍ਭੁਤਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਗੋਮੇਧ ਯਜਨ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਸਨ।
ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਗਵਾਂ ਮਾਂਸੈਃ ਸੁਪਕ੍ਵੈਰ੍ਘृਤਸਂਸ੍ਕृਤੈਃ
ਪੰਜ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਮਾਸ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ,
ਅਮੂਲ੍ਯਰਤ੍ਨਲਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਦਸ਼ਕੋਟਿਸੁਵਰ੍ਣਕਮ੍ ।।2.54.
ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਤੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿੱਤੇ।
ਵਹ੍ਨਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼ਕਮ੍ ਤ੍ਰਿਲਕ੍ਸ਼ਮਸ਼੍ਵਰਤ੍ਨਂ ਚ ਸ਼ਾਤਕੁਂਭਵਿਭੂषਿਤਮ੍
ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਲੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ।
ਸਹਸ੍ਰਂ ਰਥਰਤ੍ਨਂ ਚ ਸ਼ਿਬਿਕਾਲਕ੍ਸ਼ਮੇਵ ਚ ਤ੍ਰਿਕੋਟਿਸ੍ਵਰ੍ਣਭੂषਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਪੂਰਾਦਿਸੁਵਾਸਿਤਮ੍
ਹਜ਼ਾਰ ਰਥਾਂ ਦੇ ਰਤਨ, ਲੱਖ ਸ਼ਿਬਿਕਾ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਕ ਸੀ।
ਤਾਮ੍ਬੂਲਂ ਸੁਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਕੋਟਿਸ੍ਵਰ੍ਣਤਲ੍ਪਕਮ੍
ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਖਤ, ਸੁੰਦਰ ਪਾਨ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ।
ਵਹ੍ਨਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂਸ਼ੁਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰੈ ਰਾਜਿਤਂ ਮਾਲ੍ਯਜਾਲਕੈਃ
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਰੰਗੀਨ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ਂਕਰਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਕृष੍ਣਮਂਤ੍ਰਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਮ੍
ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਤਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਸੀ, ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।