ਸਰ੍ਵਾਧਾਰੋ ਮਹਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ਕਾਲਭੀਤਃ ਸ ਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮਹਾਂਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾਦਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਾ ਸਰ੍ਵਬੀਜਰੂਪਾ ਚ ਮੂਲਪ੍ਰਕृਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰੀ
ਉਹ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ, ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਲਭੀਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਸ੍ਤਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਵੀ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਜ੍ਞਾਨਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਦੁਲੱਭ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰ੍ਤ੍ਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਖਣ੍ਡੇ ਨਾਰਦਨਾਰਾਯਣਸਂਵਾਦਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਹਰਗੌਰੀਸਂਵਾਦੇ ਰਾਧੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਸੁਯਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਤਿਥ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਭਾਗ ਵਿਚ, ਨਾਰਦ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ, ਹਰਾ ਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਚ, ਰਾਧਾ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਚ, ਸੁਯਜਨ ਨੂੰ ਅਤਿਥੀ ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਤਿਰਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।
ਰਾਜੋਵਾਚ ਕਾਲਭੀਤਸ੍ਯ ਕਤਿ ਚ ਕਾਲਮਾਯਾ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ
ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕਾਲ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਯੁੱਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕਤਿਚਿਤ੍ਕਾਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਸ੍ਤਥਾ
ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਯੁੱਗ ਹਨ?
ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਵੈ ਜਨਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਾਂ ਪਰਂ ਵਯਃ
ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉੱਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਕਿੰਨੀ ਹੈ?
ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਚ ਕਸ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਲੋਕ ਏਵ ਸਃ
ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਲੋਕ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?
ਮੁਨਿਰੁਵਾਚ ਤਥਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਡਿਮ੍ਬਰੂਪਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੇਚ੍ਛਾਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਡਾ ਰੂਪ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਜਲੇਨ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਮੁਖਬਿਨ੍ਦੁਨਾ
ਉਹ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਸਹ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲਯਾ ਨਿਜਯਾ ਨृਪ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਗਰ੍ਭਸਂਰ੍ਯੁਕ੍ਤਡਿਮ੍ਬੋਦ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਭੂਮਿਪ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਆਇਆ।
ਵਨਮਾਲਾਧਰਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਞ੍ਛੋਭਿਤਃ ਪੀਤਵਾਸਸਾ 2.54.
ਉਹ ਵਣਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾऽऽਕਾਸ਼ਸਮੋ ਨਿਤ੍ਯੋ ਵਿਸ੍ਤृਤਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਵਤ੍
ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਚੰਨਣੇ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਵਤ੍ਸੁਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਰਤ੍ਨੌਘੈਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਃ
ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸਰਸ੍ਵਤੀਗਙ੍ਗਾਤੁਲਸੀਪਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਸਿਦ੍ਧੇਸ਼ੋ ਭਕ੍ਤਾਨੁਗ੍ਰਹਵਿਗ੍ਰਹਃ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਸ਼੍ਚ ਵੈਕੁਣ੍ਠੇ ਗੋਲੋਕੇ ਦ੍ਵਿਭੁਜਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਉਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੋਲੋਕ ਵਿਚ ਆਪ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਗੋਲੋਕੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤੁਲਾਕਾਰੋ ਵਰਿष੍ਠਸ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਤਃ
ਗੋਲੋਕ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਰਤ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਸਾਰਖਚਿਤੈਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸੋਪਾਨਚਿਤ੍ਰਿਤੈਃ
ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ ਖੰਭਿਆਂ ਤੇ ਸਿੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨਾਚਿਤ੍ਰਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਬਿਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਰਾਜਿਤਃ ਵਿਰਜਾਸਰਿਦਾਕੀਰ੍ਣੈਸ਼੍ਸ਼ਤਸ਼ृਂਗੈਸ੍ਸੁਵੇष੍ਟਿਤਃ
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਰਜਾ ਨਦੀ ਨਾਲ ਧੋਏ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ।
ਸਰਿਦਰ੍ਧਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਚ ਤਤੇਨ ਚ
ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਦੀ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੈ।
ਤਦਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਵਿਲਸਦ੍ਰਾਸਮਣ੍ਡਲਮਣ੍ਡਿਤਃ 2.54.
ਉਹ ਅੱਧੀ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਰਸ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਪਂਕਜਮਧ੍ਯੇ ਚ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਸੁਮਨੋਹਰਾ
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰਣਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਰਾਸੇਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਾ ਰਾਧਿਕਯਾ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਨृਪ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਰਾਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਰਾਧਿਕਾ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਹ੍ਨਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂਸ਼ੁਕਾਧਾਨੋ ਰਤ੍ਨਭੂषਣਭੂषਿਤਃ
ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਧ ਕੀਤੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਤ੍ਨਸਿਂਹਾਸਨਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਰਤ੍ਨਚ੍ਛਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੋਭਿਤਃ
ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਛਤਰੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭੂषਿਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ਗੋਪੀਭਿਰ੍ਮਾਲਾਚਨ੍ਦਨਚਰ੍ਚਿਤਃ
ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।