ਕਰ੍ਮ੍ਮਣੋ ਬੀਜਰੂਪਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਤਂ ਤਤ੍ਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਕਰਮ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣਾ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੋऽਪਿ ਤਦ੍ਧੇਤੁਰੂਪਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮ ਤੇਨ ਭਵੇਤ੍ਸਤਿ
ਉਹ ਵੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਚ ਦੇਹੀ ਜੀਵਃ ਸ ਏਵ ਚ
ਜੀਵਾਤਮਾ ਸਵੈ-ਅਤਮਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵ ਹੈ।
ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ੋ ਜਲਂ ਤੇਜਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ—
ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਚ ਦੇਹੀ ਚ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਭੋਜਯਿਤਾ ਸਦਾ
ਦੇਹੀ ਸਦਾ ਕਰਤਾ, ਭੋਗਤਾ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਦਸਦ੍ਭੇਦਬੀਜਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਭਵੇਤ੍
ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵੈ ਪ੍ਰਵਰਮੀਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਮੂਹਕਮ੍
ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ।
ਅਨਿਰੂਪ੍ਯਮਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਭੇਦਂ ਮਨਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ 2.25.
ਜੋ ਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਿਨਾਮਙ੍ਗ ਰੂਪਂ ਚ ਪ੍ਰੇਰਕਂ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਅੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਗ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—
ਸੂਰ੍ਯ੍ਯੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪृਥਿਵੀ ਵਾਣ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਦੇਵਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ
ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ, ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਮਯਾ ਪृष੍ਟਂ ਯਥਾਗਮਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯੁਵਾਚ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਯਦ੍ਯਤ੍ਕਰੋਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਤਦ੍ਭਵਾਨ੍ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਵਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ, ਤੂੰ ਉਹਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ।
ਕਾਂ ਕਾਂ ਯੋਨਿਂ ਯਾਤਿ ਜੀਵਃ ਕਰ੍ਮਣਾ ਕੇਨ ਵਾ ਯਮ
ਜੀਵ ਕਿਸ ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਜੂਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਯਮ?
ਕੇਨ ਵਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਮੁਕ੍ਤਿਃ ਕੇਨ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਭਵੇਦ੍ਧਰੇਃ
ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਕੇਨ ਵਾ ਦੀਰ੍ਘਜੀਵੀ ਚ ਕੇਨਾਲ੍ਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ
ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ?
ਅਙ੍ਗਹੀਨਸ਼੍ਚ ਕਾਣਸ਼੍ਚ ਬਧਿਰਃ ਕੇਨ ਕਰ੍ਮ੍ਮਣਾ
ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅੰਗਹੀਣ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਜਾਂ ਬਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੋऽਤਿਲੁਬ੍ਧਕਸ਼੍ਚੈਵ ਕੇਨ ਵਾ ਨਰਘਾਤਕਃ 2.25.
ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਾਗਲ, ਬਹੁਤ ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹਤਿਆਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਕੇਨ ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤ੍ਵਂ ਚ ਤਪਸ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚ ਕੇਨ ਵਾ
ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ?
ਗੋਲੋਕਂ ਕੇਨ ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਕृष੍ਟਂ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
ਕਿਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗੋਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ?
ਕੋ ਵਾ ਕਂ ਨਰਕਂ ਯਾਤਿ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਤੇषੁ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਕੌਣ ਕਿਹੜੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਯਦ੍ਯਦਸ੍ਤਿ ਮਯਾ ਪृष੍ਟਂ ਤਨ੍ਮੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ
ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇ।
ਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ।। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਗਾਮ ਵਿਸ੍ਮਯਂ ਯਮਃ । ਪ੍ਰਹਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤੁਮਾਰੇਭੇ ਕਰ੍ਮਪਾਕਂ ਚ ਜੀਵਿਨਾਮ੍
ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ।
ਯਮ ਉਵਾਚ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਵਿਦੁषਾਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਪਰਮ੍
ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ—
ਸਾਵਿਤ੍ਰੀਵਰਦਾਨੇਨ ਤ੍ਵਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀਕਲਾ ਸਤਿ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈਂ।
ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੀਃ ਸ਼੍ਰੀਪਤੇਃ ਕ੍ਰੋਡੇ ਭਵਾਨੀ ਚ ਭਵੋਰਸਿ
ਜਿਵੇਂ ਲੱਖਮੀ ਸ੍ਰੀਪਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਭਵ ਦੇ ਸੀਨੇ ਤੇ ਹੈ,
ਧਰ੍ਮੋਰਸਿ ਯਥਾ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਮਨੌ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਮਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ,
ਅਦਿਤਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੇ ਚਾਪਿ ਯਥਾऽਹਲ੍ਯਾ ਚ ਗੌਤਮੇ
ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਅਹਲਿਆ ਗੌਤਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ,
ਯਥਾ ਰਤਿਃ ਕਾਮਦੇਵੇ ਯਥਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਰਤੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਅੱਗ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ,
ਵਰੁਣਾਨੀ ਚ ਵਰੁਣੇ ਯਜ੍ਞੇ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਵਰੁਣਾਨੀ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਯਜਨ ਵਿਚ ਹੈ,