ਸ਼ਂਖਚੂਡ ਉਵਾਚ ਕਿਂਚਿਤ੍ਸਤ੍ਯਮਲੀਕਂ ਚ ਕਿਂਚਿਨ੍ਮਤ੍ਤੋ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਕੁਝ ਸੱਚ ਹੈ, ਕੁਝ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਧਾਤ੍ਰਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰੂਪਂ ਸਰ੍ਵਮੋਹਨਮ੍
ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਰਾਧਿਕਾਦਿਕਮ੍
ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਸਾਵਿਤਰੀ, ਰਾਧਿਕਾ ਆਦਿਕ—
ਏਤਾਸਾਮਂਸ਼ਰੂਪਂ ਯਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਰੂਪਂ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦੇਵਹੂਤਿਸ੍ਸ੍ਵਧਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ
ਸ਼ਤਰੂਪਾ, ਦੇਵਹੁਤੀ, ਸਵਧਾ, ਸਵਾਹਾ ਤੇ ਦੱਖਿਣਾ—
ਕੁਬੇਰਵਾਯੁਪਤ੍ਨੀ ਸਾऽਪ੍ਯਦਿਤਿਸ਼੍ਚ ਦਿਤਿਸ੍ਤਥਾ
ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਅਦਿਤੀ ਤੇ ਦਿਤੀ ਵੀ—
ਅਹਲ੍ਯਾऽਰੁਨ੍ਧਤੀ ਮੇਨਾ ਤਾਰਾ ਮਨ੍ਦੋਦਰੀ ਪਰਾ
ਅਹਲਿਆ, ਅਰੁੰਧਤੀ, ਮੇਨਾ, ਤਾਰਾ, ਮੰਦੋਦਰੀ ਤੇ ਪਰਾਅ—
ਪੁष੍ਟਿਸ੍ਤੁष੍ਟਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਮੇਧਾ ਕਾਲਿਕਾ ਚ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ 2.16.
ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਮੈਧਾ, ਕਾਲਿਕਾ ਤੇ ਵਸੁੰਧਰਾ—
ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਕਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤੁष੍ਟਿਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਪਰਾ
ਸਵਸਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਕਾਂਤੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪਰਾਅ—
ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਵृਤ੍ਤਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ੋਭਾਪ੍ਰਭਾਂਸ਼ਕਮ੍
ਸੰਪੱਤੀ, ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਇੱਜਤ, ਕਰਮ, ਸੋਭਾ ਤੇ ਚਮਕ—
ਕृਤ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਦ੍ਯਤ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰ੍ਵੇਸ਼੍ਯਾਦਿਕਮੇਵ ਚ
ਜੋ ਕਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ—
ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਦ੍ਰੂਪਂ ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ
ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਜਾਣੋ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥਾਨਾਭਾਵਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਭਾਵਾਨ੍ਮਧ੍ਯਵृਤ੍ਤੇਰਭਾਵਤਃ
ਥਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਵੇਲੇ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਾਲਤ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ—
ਬਹੁਗੋष੍ਠਾ ਵृਤੇਨੈਵ ਰਿਪੁਰਾਜਭਯੇਨ ਚ
ਕਈ ਵਾਰ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ—
ਇਦਂ ਮਧ੍ਯਮਰੂਪਂ ਚ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ
ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰੂਪ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਨ ਪृਚ੍ਛਤਿ ਕੁਲੇ ਜਾਤਃ ਪਣ੍ਡਿਤਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਅਕਲਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਨਹੀਂ।
ਆਗਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਤ੍ਸਮੀਪਮਾਜ੍ਞਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਧੁਨਾ 2.16.
ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।
ਅਹਮੇਵ ਸ਼ਙ੍ਖਚੂਡੋ ਦੇਵਵਿਦ੍ਰਾਵਕਾਰਕਃ
ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਮष੍ਟਸੁ ਗੋਪੇषੁ ਗੋਗੋਪੀਪਾਰ੍षਦੇषੁ ਚ
ਮੈਂ ਅੱਠਾਂ ਗੋਆਲੇਆਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਗਾਂ ਅਤੇ ਗੋਆਲਣਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ।
ਜਾਤਿਸ੍ਮਰੋऽਹਂ ਜਾਨਾਮਿ ਕृष੍ਣਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਭਾਵਤਃ
ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮੰਤਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਵਮੇਵ ਰਾਧਿਕਾਕੋਪਾਜ੍ਜਾਤਾऽਸਿ ਭਾਰਤੇ ਭੁਵਿ
ਤੂੰ ਰਾਧਿਕਾ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮੀ ਹੈਂ।
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਪੁਮਾਨ੍ਵਿਰਰਾਮ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਮੁਨੀ।
ਤੁਲਸ੍ਯੁਵਾਚ ਕਾਨ੍ਤਮੇਵਂਵਿਧਂ ਕਾਨ੍ਤਾ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਿਚ੍ਛਤਿ ਕਾਮਤਃ
ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹਰ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਵਯਾऽਹਮਧੁਨਾ ਸਤ੍ਯਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਪਰਾਜਿਤਾ
ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਾਰ ਗਈ ਹਾਂ।
ਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਜਿਤਂ ਜਨਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਉ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਾਰੇ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਦ੍ਵਿਪ੍ਰੋ ਦਸ਼ਾਹੇਨ ਜਾਤਕੇ ਮृਤਕੇ ਤਥਾ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੂਦ੍ਰੋ ਮਾਸੇਨ ਵੇਦੇषੁ ਮਾਤृਵਦ੍ਵਰ੍ਣਸਙ੍ਕਰਃ 2.16.
ਸ਼ੂਦਰ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤੀਚ੍ਛਯਾ ਤਸ੍ਯ ਪਿਤਰਃ ਪਿਣ੍ਡਤਰ੍ਪਣਮ੍
ਉਸਦੇ ਪਿਉ-ਦਾਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਤਰਪਣ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
ਕਿਂ ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਤਪਸਾ ਜਪਹੋਮਪ੍ਰਪੂਜਨੈਃ
ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ, ਤਪ, ਜਪ, ਹੋਮ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ?