ਗਙ੍ਗਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਪਦ੍ਮਾਵਤੀ ਚ ਯਮੁਨਾ ਤਥਾ । ਗੋਦਾਵਰੀ ਸ੍ਵਰ੍ਣਰੇਖਾ ਕਾਵੇਰੀ ਨਰ੍ਮਦਾ ਮੁਨੇ
ਗੰਗਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਪਦਮਾਵਤੀ, ਯਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਸਵਰਨਰੇਖਾ, ਕਾਵੇਰੀ ਤੇ ਨਰਮਦਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ,
ਸ਼ਰਾਵਤੀ ਬਾਹृਦਾ ਚ ਕृਤਮਾਲਾ ਚ ਪੁਣ੍ਯਦਾ । ਸਮਾਯਯੁਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਣੇਮੁਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਸ਼ਰਾਵਤੀ, ਬਾਹੁਦਾ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ — ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਉਵਾਚ ਜਾਹ੍ਨਵੀ ਦੇਵੀ ਰੁਦਤੀ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਸਾਸ਼੍ਰੁਨੇਤ੍ਰਾऽਤਿਦੀਨਾ ਸਾ ਵਿਰਹਜ੍ਵਰਕਾਤਰਾ
ਜਾਹਨਵੀ ਦੇਵੀ, ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ।
ਭਾਗੀਰਥਯੁਵਾਚ ਹੇ ਨਾਥ ਰਮਣਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਯਾਸਿ ਗੋਲੋਕਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਅਸ੍ਮਾਕਂ ਕਾ ਗਤਿਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਯੁਗੇ
ਭਾਗੀਰਥੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਨਾਥ, ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗੋਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇਗੀ?
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ਕਲੇਃ ਪਞ੍ਚਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਿष੍ਠ ਭੂਤਲੇ । ਪਾਪਾਨਿ ਪਾਪਿਨੋ ਯਾਨਿ ਤੁਭ੍ਯਂ ਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਨਾਨਤ
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹੀਂ। ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਣਗੇ।
ਮਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਪਾਸਕਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਭਸ੍ਮੀਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸ੍ਨਾਨਾਦੇਵ ਹਿ ਜਾਹ੍ਨਵਿ
ਮੇਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਸੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਹੇ ਜਾਹਨਵੀ, ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
ਹਰੇਰ੍ਨਾਮਾਨਿ ਯਤ੍ਰੈਵ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਤਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਸਾਵਧਾਨਮਾਭਿਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਸਿ
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਣ।
ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਰਵਣਾਚ੍ਚੈਵ ਹਰੇਰ੍ਨਾਮਾਨੁਕੀਰ੍ਤਨਾਤ੍ । ਭਸ੍ਮੀਭੂਤਾਨਿ ਪਾਪਾਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨਿ ਚ
ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ—even ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ—ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਸ੍ਮੀਭੂਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵੈष੍ਣਵਾਲਿਙ੍ਗਨੇਨ ਚ । ਤृਣਾਨਿ ਸ਼ੁष੍ਕਕਾष੍ਠਾਨਿ ਦਹਨ੍ਤਿ ਪਾਵਕਾ ਯਥਾ
ਇਹੀ ਪਾਪ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਤੇ ਲੱਕੜ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾऽਪਿ ਵੈष੍ਣਵਾ ਲੋਕੇ ਪਾਪਾਨਿ ਪਾਪਿਨਾਮਪਿ । ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਯਾਨਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਪੁਣ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਚ ਜਾਹ੍ਨਵਿ
ਫਿਰ ਵੀ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਨਵੀ ਵੀ,
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਸਨ੍ਤਿ ਪੂਤੇषੁ ਸਂਤਤਮ੍ । ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਪਾਦਰਜਸਾ ਸਦ੍ਯਃ ਪੂਤਾ ਵਸੁਂਧਰਾ
ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਦਰਿਆ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਦ੍ਯਃ ਪੂਤਾਨਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਸਦ੍ਯਾਃ ਪੂਤਂ ਜਗਤ੍ਤਥਾ । ਮਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਪਾਸਕਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਯੇ ਮਦੁਚ੍ਛਿष੍ਟਭੋਜਿਨਃ
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੇਰਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾਮੇਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਮਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਧਿਕਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾਃ । ਤਦੁਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪੂਤੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਪਾਵਕਃ
ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਲੇਰ੍ਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਭੂਤਲੇ । ਏਕਵਰ੍ਣਾ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤੇषੁ ਗਤੇषੁ ਚ
ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣਗੇ; ਜਦ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ, ਫਿਰ ਇਕ ਹੀ ਜਾਤ ਬਚੇਗੀ।
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਪृਥਿਵੀ ਕਲਿਗ੍ਰਸ੍ਤਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰੇ ਤਤ੍ਰ ਕृष੍ਣਦੇਹਾਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਃ
ਜਦ ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਕਲਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਵੇਗਾ; ਇਸੇ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ
ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁषਃ ਸ਼ਤਚਨ੍ਦ੍ਰਸਮਪ੍ਰਭਃ । ਸ਼ਙ੍ਖਚਕ੍ਰਗਦਾਪਦ੍ਮਧਰਃ ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਲਾਞ੍ਛਨਃ
ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੌ ਚੰਦਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਨਿਕਲੇਗਾ।
ਸੁਨ੍ਦਰਂ ਰਥਮਾਰੁਹ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਰੋਦਂ ਸ ਜਗਾਮ ਹ । ਸਿਨ੍ਧੁਕਨ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਯਯੌ ਸ੍ਵਯਂ ਮੂਰ੍ਤਿਮਤੀ ਸਤੀ
ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ; ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ।
ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਮਨਸਾ ਜਾਤਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਮਨੋਹਰਾ । ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪਂ ਗਤੇ ਵਿष੍ਣੌ ਜਗਤ੍ਪਾਲਨਕਰ੍ਤਰਿ
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਮੋਹਣੀ ਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੁ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਵੈਤਦੀਪ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ,
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾਰੂਪੋ ਬਭੂਵ ਸਃ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਭੁਜੋ ਗੋਪਬਾਰਕਰੂਪਕਃ
ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ੍ਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੋਪ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ।
ਨਪੀਨਜਲਦਸ਼੍ਯਾਮਃ ਸ਼ੋਭਿਤਃ ਪੀਤਵਾਸਸਾ । ਸ਼੍ਰੀਵਂਸ਼ਵਦਨਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਸਸ੍ਮਿਤਃ ਪਦ੍ਮਲੋਚਨਃ
ਤਾਜ਼ੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਨੀਲਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ।
ਸ਼ਤਕੋਟੀਨ੍ਦੁਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯਂ ਸ਼ਤਕੋਟਿਸ੍ਮਰਪ੍ਰਭਾਮ੍ । ਦਧਾਨਃ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਃ ਪਰਿਬੂਰ੍ਣਤਮਃ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਉਹ ਸੌ ਕਰੋੜ ਚੰਦਾਂ ਜਿਹੀ ਸੋਹਣੀਤਾ ਤੇ ਸੌ ਕਰੋੜ ਕਾਮਦੇਵਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਰੂਪ, ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਪਰਂ ਧਾਮ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭਕ੍ਤਾਨੁਗ੍ਰਹਵਿਗ੍ਰਹਃ
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਦੇਹਸ਼੍ਚ ਭਗਵਾਨੀਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ । ਯੋਗਿਨੋ ਯਂ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂ ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪਂ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਭਗਵਾਨ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਜੋਗੀ ਉਹਨੂੰ ਸਦਾ ਚਾਨਣ ਰੂਪ ਤੇ ਅਮਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਯੋਤਿਰਮ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਨਿਤ੍ਯਰੂਪਂ ਭਕ੍ਤਾ ਵਿਦਨ੍ਤਿ ਯਮ੍ । ਵੇਦਾ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਯਂ ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਮਾਦ੍ਯਂ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਉਸ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਭਗਤ ਉਸ ਦਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਉਹਨੂੰ ਸਦਾ ਦਾ, ਆਦਿ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਂ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਾਮਯਂ ਪ੍ਰਭੂਮ੍ । ਸਿਦ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਯਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—
ਯਮਨਿਰ੍ਵਚਨੀਯਂ ਚ ਯੋਗੀਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ਼ਂਕਰੋ ਵਦੇਤ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਧਾਤਾ ਪ੍ਰਵਦੇਤ੍ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਚ ਕਾਰਣਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਯੋਗੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—
ਸ਼ੇषੋ ਵਦੇਦਨਨ੍ਤਂ ਯਂ ਨਵਧਾਰੂਪਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਤਰ੍ਕਾਣਾਮੇਵ षਣ੍ਣਾਂ ਚ षਡ੍ਵਿਧਂ ਰੂਪਮੀਪ੍ਸਿਤਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਰਕ ਵਾਲੇ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—
ਵੈष੍ਣਵਾਨਾਮੇਕਰੂਪਂ ਵੇਦਾਨਾਮੇਕਮੇਵ ਚ । ਪੁਰਾਣਾਨਾਮੇਕਰੂਪਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਵਵਿਧਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਤੇ ਵੇਦ ਇਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨੌ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ੍ਯਾਯੋऽਨਿਰ੍ਵਚਨੀਯਂ ਚ ਯਂ ਮਤਂ ਸ਼ਂਕਰੋ ਵਦੇਤ੍ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਵੈਸ਼ੇषਿਕਾਸ਼੍ਚਾऽऽਦ੍ਯਂ ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਿਆਏ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਅਕਥ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਦਿ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਖ੍ਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਂ ਦੇਵਂ ਜ੍ਯੋਤੀਰੂਪਂ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਮੀਮਾਂਸਾ ਸਰ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਵੇਦਾਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਮ੍
ਸਾਂਖਿਆ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਰੂਪ ਤੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਮੀਮਾਂਸਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।