ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਮ੍ਭੂਤਾ ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਮਾਃ
ਉੱਚੀਆਂ, ਹੇਠੀਆਂ ਤੇ ਮੱਧਮ—all ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ,
ਮਧ੍ਯਮਾ ਰਜਸਸ਼੍ਚਾਂਸ਼ਾਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਭੋਗ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ
ਮੱਧਮ ਔਰਤਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਤੇ ਭੋਗ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ,
ਅਧਮਾਸ੍ਤਮਸਸ਼੍ਚਾਂਸ਼ਾ ਅਜ੍ਞਾਤਕੁਲਸਮ੍ਭਵਾਃ
ਹੇਠੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਣਜਾਣ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ,
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਕੁਲਟਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਚਾਪ੍ਸਰਸਾਂ ਗਣਾਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਲਟਾਂ ਹਨ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ,
ਏਵਂ ਨਿਗਦਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਭੇਦਪਞ੍ਚਕਮ੍ 2.1.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਭੇਦ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ,
ਪੂਜਿਤਾ ਸੁਰਥੇਨਾਦੌ ਦੁਰ੍ਗਾ ਦੁਰ੍ਗਾਰ੍ਤਿਨਾਸ਼ਿਨੀ
ਦੁਰਗਾ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰਥ ਨੇ ਪੂਜੀ ਸੀ,
ਤਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਗਤਾਂ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਪੂਜਿਤਾ
ਫਿਰ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਪੂਜੀ ਗਈ,
ਤਤੋ ਦੇਹਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਜ੍ਞੇ ਭਰ੍ਤੁਸ਼੍ਚ ਨਿਨ੍ਦਯਾ
ਫਿਰ, ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ,
ਗਣੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਕृष੍ਣਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦੋ ਵਿष੍ਣੁਕਲੋਦ੍ਭਵਃ
ਗਣੇਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਆਪ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ,
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਮਙ੍ਗਲਭੂਪੇਨ ਪ੍ਰਥਮੇ ਪਰਿਪੂਜਿਤਾ
ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਗਲਭੂਪ ਨੇ ਪੂਜਿਆ ਸੀ,
ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚਾਪਿ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵੈ ਪਰਿਪੂਜਿਤਾ
ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ।
ਆਦੌ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪਰਿਪੂਜਿਤਾ
ਸਰਸਵਤੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੂਜਿਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਪੂਜਿਤਾ ਰਾਧਾ ਗੋਲੋਕੇ ਰਾਸਮਣ੍ਡਲੇ
ਰਾਧਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ।
ਗੋਪਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਗੋਪੈਸ਼੍ਚ ਬਾਲਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਬਾਲਕੈਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਗਵਾਲੇ, ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਰਾਧਾ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
ਤਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਭਿਰ੍ਦੇਵੈਰ੍ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਮਨੁਭਿਸ੍ਤਥਾ। ਪੁष੍ਪਧੂਪਾਦਿਭਿਰ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੂਜਿਤਾ ਵਨ੍ਦਿਤਾ ਸਦਾ।।2.1.
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸੀਆਂ ਤੇ ਮਨੂਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ।
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਥਮੇ ਦੇਵੀ ਸੁਯਜ੍ਞੇਨ ਚ ਪੂਜਿਤਾ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਯਜਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਤਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਜ੍ਞਯਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ।
ਕਲਾ ਯਾ ਯਾਃ ਸੁਸਂਭੂਤਾਃ ਪੂਜਿਤਾਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤੇ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਜੇ ਗਏ।
ਏਵਂ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕृਤੇਸ਼੍ਚਰਿਤਂ ਸ਼ੁਭਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਲੀਲਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਵਿਬੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਬੋਧਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਸਤੋ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਸਮਝਣ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਸਿੱਖਾ ਕੇ ਦੱਸੋ।
ਸृष੍ਟੇਰਾਦ੍ਯਾ ਸृष੍ਟਿਵਿਧੌ ਕਥਮਾਵਿਰ੍ਬਭੂਵ ਹ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ?
ਭੂਤਾ ਯਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਲਯਾ ਤਯਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਯਾ ਭਵੇ
ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜੋ ਜੋ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ?
ਤਾਸਾਂ ਜਨ੍ਮਾਨੁਕਥਨਂ ਧ੍ਯਾਨਂ ਪੂਜਾਵਿਧਿਂ ਪਰਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇषਾਂ ਗੋਕੁਲਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯੋ ਗੋਲੋਕ ਏਵ ਚ
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ فرمایا: ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੋਕੁਲ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਗੋਲੋਕ ਵੀ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਤਦੇਕਦੇਸ਼ੋ ਵੈਕੁਣ੍ਠੋ ਲਮ੍ਬਭਾਗਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯਕਃ
ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੈਕੁੰਠ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਯਥਾऽਗ੍ਨੌ ਦਾਹਿਕਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਪਦ੍ਮੇ ਸ਼ੋਭਾ ਪ੍ਰਭਾ ਰਵੌ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼, ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਨਾ ਸ੍ਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਰ੍ਣਕਾਰਃ ਕੁਣ੍ਡਲਂ ਕਰ੍ਤੁਮਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਨਾਰ ਕੁੰਡਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ।
ਨਹਿ ਕ੍ਸ਼ਮਸ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸृष੍ਟਿਂ ਸ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਯਾ ਵਿਨਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਰਚ ਸਕਦੇ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਵਚਨਃ ਸ਼ਕ੍ ਚ ਤਿਃ ਪਰਾਕ੍ਰਮਵਾਚਕਃ 2.2.
'ਐਸ਼ਵਰਯ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਾਜ, ਤੇ 'ਸ਼ਕਤੀ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਤਾਕਤ।
ਸਮृਦ੍ਧਿਬੁਦ੍ਧਿਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਸ਼ਸਾਂ ਵਚਨੋ ਭਗਃ
'ਭਗ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਕਲ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।