ਯਸ਼ੋਦਾਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਰ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਗਦਾਭृਤਃ । ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਨਾਮਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ਦੂਰਿਭੂਤਮਮਙ੍ਗਲਮ੍
ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵਲੋਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।
ਸਂਪ੍ਰਾਪ ਚੇਤਨਂ ਰਾਧਾ ਸਂਭਾਵ੍ਯ ਕृष੍ਣਮਾਤਰਮ੍ । ਉਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਲੌਕਿਕੀਂ ਭਕ੍ਤਿਮੁਤ੍ਤਮਾਮ੍
ਰਾਧਾ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਉੱਚੀ ਸੰਸਾਰੀ ਭਗਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੋਈ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮo ਮਹਾo ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਜਨ੍ਮਖo ਉਤ੍ਤo ਨਾਰਦਨਾo ਰਾਧਾਯਸ਼ੋਦਾਸਂo ਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ, ਨਾਰਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਰਾਧਾ ਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਅਥੈਕਾਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਰਾਧਿਕੋਵਾਚ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਕਸ਼੍ਚ ਪਰਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਸ਼ਸ਼ੇषਪੂਜਿਤਃ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਨ ਦਦੌ ਤੁਭ੍ਯਂ ਮਨ੍ਮੁਲਂ ਪ੍ਰੇषਿਤਾ ਸਤਿ
ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਧਿਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੂਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਸਤੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।
ਤੇਨੈਵ ਚ੍ਛਦ੍ਮਨਾ ਤੁਭ੍ਯਂ ਭਾਵਾਰ੍ਥਂ ਬੋਧਯਾਮਿ ਕਿਮ੍ । ਵੇਦਾਃ ਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਾਵਾਰ੍ਥਂ ਨੈਵ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਚ
ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਵੇਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਜਾਤਿਰਬਲਾ ਮੂਢਾ ਵਕ੍ਤੁਤੋऽਜ੍ਞਾਨਤਤ੍ਪਰਾ । ਤਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਰਹੇਣੈਵ ਸਂਤਤਂ ਹਤਚੇਤਨਾ
ਔਰਤਾਂ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਦਾ ਸੁਚੇਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।
ਕਿਂ ਵਾऽਹਂ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧੇषੁ ਚ । ਭਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਪਰਂ ਨਿਬੋਧ ਕਥਯਾਮਿ ਤੇ
ਮੈਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਵਰੇਣਾਪਿ ਨ ਸਾਧੋ ਨਿਰ੍ਭਯੋ ਭਵ । ਗੋਲੋਕੇ ਚਾਪਿ ਪਤਨਂ ਸਂਭਵੇਚ੍ਚ ਕੁਯੋਗਿਨਃ
ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਵਲੋਂ ਵਰ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਡਰ ਰਹਿਣਾ ਨਾ ਛੱਡੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਝੂਠਾ ਜੋਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਭਜਸ੍ਵ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਪੁਤ੍ਰਬੁਦ੍ਧਿਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖ।
ਯਸ਼ੋਦੇ ਭਵਤੀ ਸਰ੍ਵੇ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਚ ਨਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਗਤ੍ਵਾ ਵृਨ੍ਦਾਵਨਂ ਰਮ੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਚ ਭਾਰਤਮ੍
ਹੇ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲੀ ਜਾ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਕਾਲਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਯਮੁਨਾਜਲੇ । ਕृਤ੍ਵਾऽष੍ਟਦਲਪਦ੍ਮਂ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨ ਚਨ੍ਦਨੇਨ ਚ
ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨਿਰਮਲ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੀ, ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾਈ।
ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਗਰ੍ਗਦਤ੍ਤੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਮਨਸਾ ਸਤਿ । ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਂ ਸਾਨਨ੍ਦਂ ਵ੍ਰਜ ਤਤ੍ਪਦਮ੍
ਗਰਗਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਧਿਆਨ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਕृਨ੍ਤਨਂ ਕਰ੍ਮ ਪਿਦृਭਿਃ ਸ਼ਤਕੈਃ ਸਹ । ਵੈष੍ਣਵੇਨ ਸਹਾऽऽਲਾਪਂ ਕੁਰੁष੍ਵ ਸਤਤਂ ਸਤਿ
ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਟਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ, ਹੇ ਸੱਚੀ ਨਾਰੀ।
ਵਰਂ ਹੁਤਵਹਜ੍ਵਾਲਾਂ ਭਕ੍ਤੋ ਵਾਞ੍ਛਤਿ ਪਞ੍ਜਰਮ੍ । ਵਰਂ ਚ ਕਣ੍ਟਕੇ ਵਾਸਂ ਵਰਂ ਚ ਵਿष੍ਭਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਭਗਤ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ, ਪੰਜਰ, ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਣਾ ਵੀ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—
ਹਰਿਭਕ੍ਤਿਵਿਹੀਨਾਨਾਂ ਨ ਸਙ੍ਗਂ ਨਾਸ਼ਕਾਰਣਮ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਨष੍ਟੋ ਭਕ੍ਤਿਹੀਨੋ ਬृਦ੍ਧਿਣੇਦਂ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਜੋ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲੋ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋਵੇ; ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਙ੍ਕੁਰੋ ਭਕ੍ਤਿਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਸਙ੍ਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਪਰਂ ਹਰਿਕਥਾਲਾਪਪੀਯੂषਾਸੇਚਨੇਨ ਚ
ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰਿ-ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੀੰਚਣ ਨਾਲ।
ਅਭਕ੍ਤਾਲਾਪਦੀਪਾਗ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲਾਯਾਃ ਕਲਯਾਪਿ ਚ । ਅਙ੍ਕੁਰਃ ਸ਼ੁष੍ਕਤਾਂ ਯਾਤਿ ਪੁਨਃ ਸੇਕੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਅਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਅੱਗ ਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅੰਕੂਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੀੰਚਣ ਨਾਲ ਫੇਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦਭਕ੍ਤਸਙ੍ਗਂ ਚ ਸਾਵਧਾਨਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ । ਯਥਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਾਲਸਰ੍ਪਂ ਨਰੋ ਭੀਤ੍ਵਾ ਪਲਾਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਅਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ਼ੋਦੇ ਚ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਃ ਪੁਤ੍ਰਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਰਾਮ ਨਾਰਾਯਣਨਨ੍ਤ ਮੁਕੁਨ੍ਦ ਮਧੁਸੂਦਨ
ਹੇ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਜਤਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ—ਰਾਮ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਨੰਤ, ਮੁਕੁੰਦ, ਮਧੁਸੂਦਨ—ਜਪਿਆ ਕਰ।
ਕृष੍ਣ ਕੇਸ਼ਵ ਕਂਸਾਰੇ ਹਰੇ ਵੈਕੁਣ੍ਠ ਵਾਮਨ । ਇਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਨਾਮਾਨਿ ਪਠੇਦ੍ਵਾ ਪਾਠਯੇਦਿਤਿ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕੇਸ਼ਵ, ਕੰਸ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਹਰੀ, ਵੈਕੁੰਠ, ਵਾਮਨ—ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਪੋ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਜਪਵਾਓ।
ਜਨ੍ਮਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਪਾਤਕਾਦੇਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਰਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼੍ਵਵਚਨੋ ਮਸ਼੍ਚਾਪੀਸ਼੍ਵਰਵਾਚਕਃ
ਇਸ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 'ਰਾ' ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਵਾਸਤੇ ਹੈ, 'ਮ' ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਾਮੀਸ਼੍ਵਰੋ ਯੋ ਹਿ ਤੇਨ ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਰਮਤੇ ਰਮਯਾ ਸਾਰ੍ਵਂ ਤੇਨ ਰਾਮਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਮਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਰਮਾਯਾ ਰਮਣਸ੍ਥਾਨਂ ਰਾਮਂ ਰਾਮਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ । ਰਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਵਚਨੋ ਮਸ਼੍ਚਾਪੀਸ਼੍ਵਰਵਾਚਕਃ
ਰਾਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਰਸ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। 'ਰਾ' ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, 'ਮਾ' ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਪਤਿਂ ਗਤਿਂ ਰਾਮਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਮਨੀषਿਣਃ । ਨਾਮ੍ਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰਣੇ ਯਤ੍ਫਲਂ ਲਭੇਤ੍
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਕੜੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਪ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਫਲਂ ਲਭਤੇ ਨੂਨਂ ਰਾਮੋਚ੍ਚਾਰਣਮਾਤ੍ਰਤਃ । ਸਾਰੂਪ੍ਯਮੁਕ੍ਤਿਵਚਨੋ ਸਾਰੇਤਿ ਚ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਿਰਫ 'ਰਾਮ' ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਸਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰੂਪ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ।
ਯੋ ਦੇਵੋऽਪ੍ਯਯਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸ ਚ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਨਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕृਤਪਾਪਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਯਨਂ ਗਮਨਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਨਾਰਾ' ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁਕੇ ਹਨ, 'ਅਯਨ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਹੁੰਚਣਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।
ਯਤੋ ਹਿ ਗਮਨਂ ਤੇषਾਂ ਸੋऽਯਂ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਸਕृਨ੍ਨਾਰਾਯਣੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਮਾਨ੍ਕਲ੍ਮਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਨਾਰਾਇਣ' ਨਾਮ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਙ੍ਗਾਦਿਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਸ੍ਨਾਤੋ ਭਵਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਨਾਰਂ ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪੁਣ੍ਯਮਯਨਂ ਜ੍ਞਾਨਮੀਪ੍ਸਿਤਮ੍
ਉਹ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਚੁਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਨਾਰਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁਕਤੀ, 'ਅਯਨ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਲਕੜੀ ਹੈ।
ਤਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸੋऽਯਂ ਨਾਰਾਯਣਃ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ ਵੇਦੇषੁ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਚਤੁਰ੍षੁ ਚ
ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚਾਰ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵਨ੍ਯੇषੁ ਯੋਗੇषੁ ਤੇਨਾਨਨ੍ਤਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਮੁਕੁਮਧ੍ਯਯਮਾਨਂ ਚ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਵਾਚਕਮ੍
ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। 'ਮੁਕੁ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁਕਤੀ, 'ਮਧਯ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਲੀਨ ਹੋਣਾ, 'ਨਿਰਵਾਣ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਛੁਟਕਾਰਾ।