ਹਰਿਸੇਵਨਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਪ੍ਤਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਜੀਵਿਨਮ੍ । ਵੋਢੁਂ ਪਞ੍ਚਸ਼ਿਖਂ ਪਸ਼੍ਯ ਲੋਮਸ਼ਂ ਚਾऽऽਸੁਰਿਂ ਤਥਾ
ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੱਤ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜੀਵਿਆ; ਪੰਜਸ਼ਿਖਾ, ਲੋਮਸ਼ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਲੰਬਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਵਿਹੀਨਂ ਚ ਹਰਿਸੇਵਨਤਤ੍ਪਰਮ੍ । ਸ਼ਤਕਲ੍ਪਾਯੁषਂ ਚੈਵ ਧ੍ਯਾਯਮਾਨਂ ਹਰੇਃ ਪਦਮ੍
ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਜੀਵਦੇ ਹਨ।
ਜਮਦਗ੍ਨੇਃ ਸੁਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਮਂ ਤਂ ਚਿਰਜੀਵਿਨਮ੍ । ਹਨੁਮਨ੍ਤਂ ਬਲਿਂ ਵ੍ਯਾਸਮਸ਼੍ਵਤ੍ਥਾਮਾਨਮੇਵ ਚ
ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹਨੁਮਾਨ, ਬਲੀ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਨੂੰ ਵੀ।
ਵਿਭੀषਣਂ ਕृਪਂ ਵਿਪ੍ਰਂ ਜਾਮ੍ਬਵਨ੍ਤਂ ਚ ਭਲ੍ਲੁਕਮ੍ । ਹਰਿਭਾਵਨਯਾ ਚੈਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਃ ਸੁਚਿਰਜੀਵਿਨਃ
ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਜਾਮਬਵਨ ਭੱਲੂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸਿਦ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰੇषੁ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੇषੁ ਨਰੇष੍ਵਨ੍ਯੇषੁ ਚੋਦ੍ਧਵ । ਹਰਿਭਾਵਨਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਚਿਰਜੀਵਿਨਃ
ਸਿੱਧਾਂ, ਵੱਡੇ ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਧਵ, ਜਿਹੜੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਂ ਪਸ਼੍ਯ ਦੈਤ੍ਯੇषੁ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੋਃ ਸੁਤਮ੍ । ਹਰਿਦ੍ਵਿषੋ ਦੁਰਨ੍ਤਸ੍ਯ ਹਰਿਭਾਵਨਤਤ੍ਪਰਮ੍
ਦੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਹਰੀ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਰਾਯੁषਂ ਕਾਲਜਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯਂ ਚਾਪ੍ਯਸਂਖ੍ਯਕਮ੍ । ਅਨੇਕਜਨ੍ਮਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮ ਚ ਭਾਰਤੇ
ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਯੇ ਹਰਿਂ ਤਂ ਨ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਤੇ ਮੂਢਾਃ ਕृਤਪਾਪਿਨਃ । ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਵਿषਯੇ ਨਿਰਤੋ ਜਨਃ
ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹਨ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾऽਮृਤਂ ਮਹਾਮੂਢੋ ਵਿषਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਨਿਜੇਚ੍ਛਯਾ । ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਃ ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਬਾਨ੍ਧਵਾਸ੍ਤਥਾ
ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਖੋ, ਕਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ?
ਕਃ ਕਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ਵਿਪਦਿ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੇਨ ਵਿਨਾ ਭੁਵਿ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਨ੍ਤਃ ਸਦਾ ਕृष੍ਣਂ ਭਜਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍
ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਸਰ੍ਵਹਰਂ ਪਰਮ੍ । ਕਾਲਸ੍ਯ ਤਰਣੋਪਾਯਂ ਭਜਨਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ; ਇਹ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਆਨਨ੍ਦਨਨ੍ਦਨਸ੍ਯੈਵ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤਮਸ੍ਯ ਚ । ਸ਼ृਣੁ ਕਾਲਗਤਿਂ ਵਤ੍ਸ ਮਦੀਯਜ੍ਞਾਨਗੋਚਰਾਮ੍
ਪੂਰਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਲ-ਦੀ-ਚਾਲ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਣੋ ਬੇਟਾ।
ਨਰਾਣਾਂ ਚ ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਸੁਰਾਣਾਂ ਚਾਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ । ਨਾਗਾਨਾਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਦੀਨਾਂ ਤਤ੍ਪਰੇषਾਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਕ
ਬੇਟਾ, ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਗਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਉਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਤਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
ਕਥਯਾਮਿ ਨਿਗੂਢਾਰ੍ਥਂ ਸਾਵਧਾਨਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਪਰਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਰ੍ਵਾਧਾਰੋ ਮਹਾਨ੍ਵਿਰਾਟ੍
ਮੈਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰਥ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਟ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਲੋਮਸੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਿ ਚਾਸਂਖ੍ਯਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਚ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਪਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ
ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ, ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝੋ।
ਕਾਲਾਰਮ੍ਭਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਮਨੂਰਂ ਪਰਮੀਪ੍ਸਿਤਮ੍ । ਚਰਮਃ ਸਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਣਾਮਨੇਕੋऽਸਂਯੁਤਃ ਸਦਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਰਮਾਣੂ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਆਖਰੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਈ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਮਾਣੁਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨृਪਾਮੈਕ੍ਯਭ੍ਰਮੋ ਯਤਃ । ਪਰਮਾਣੁਦ੍ਵਯੇਨਾਣੁਸ੍ਤ੍ਰਸਰੇਣੁਸ੍ਤੁ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ
ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਹੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕਤਾ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਅਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਸਰੇਣੁਤ੍ਰਿਕੇਣਾਪਿ ਤ੍ਰੁਟਿਰੁਕ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ । ਵੇਧਸ੍ਤ੍ਰੁਟਿਸ਼ਤੇਨੈਵ ਤ੍ਰਿਵੇਧੇਨ ਲਵਸ੍ਤਥਾ
ਤਿੰਨ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਤ੍ਰੁਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਸੌ ਤ੍ਰੁਟੀ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਧ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਧ ਮਿਲ ਕੇ ਲਵਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਲਵੇਨ ਨਿਮੇषਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿ ਨਿਮੇषੇਣ ਚ ਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਕਾष੍ਠਾ ਪਞ੍ਚਕ੍ਸ਼ਣੇਨੈਵ ਲਘੁਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਕਾष੍ਠਯਾ
ਤਿੰਨ ਲਵਾ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਮੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਖਸ਼ਣ। ਪੰਜ ਖਸ਼ਣ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਠਾ, ਤੇ ਦਸ ਕਾਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਲਘੁ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਲਘੁਪਞ੍ਚਦਸ਼ਂ ਦਣ੍ਡਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯ । ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰ੍ਧਪਲੋਨ੍ਮਾਨਂ ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੈਃ
ਪੰਦਰਾਂ ਲਘੁ ਮਿਲ ਕੇ ਦੰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਪ ਜਾਣੋ। ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਅੱਧ ਪਲਾ ਭਾਰ, ਤੇ ਚਾਰ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲਾਂ।
ਸ੍ਵਰ੍ਣਮਾषੈਃ ਕृਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਜਲਪ੍ਲੁਤਮ੍ । ਦਣ੍ਡਦ੍ਵਯੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਵष੍ਟਿਦਣ੍ਡਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤਿਥਿਃ
ਸਵਰਨ-ਮਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਰਕੇ, ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥ ਤੱਕ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਪ ਹੈ। ਦੋ ਦੰਡ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਠ ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਤਿਥਿ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਦष੍ਟਭਾਗਃ ਪ੍ਰਹਰਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਨਿਰੂਪਣਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਹਰੈ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਦਿਨਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦਾ ਅਠਵਾਂ ਭਾਗ ਪ੍ਰਹਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਚਾਰ ਪ੍ਰਹਰ ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਨ।
ਤਿਥਿਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇਨੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯੇਨ ਮਾਸਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾਭਿਧੇਨ ਚ
ਪੰਦਰਾਂ ਤਿਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪੱਖ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ऋਤੁਰ੍ਮਾਸਦ੍ਵਯੇਨੈਵ ਤਤ੍षਟ੍ਕੇਨੈਵ ਵਤ੍ਸਰਃ । ਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀष੍ਮਵਰ੍षਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਸ਼ੀਤਕਾਃ
ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤ, ਗਰਮੀ, ਵਰਖਾ, ਸਰਦ, ਹੇਮੰਤ ਤੇ ਸ਼ੀਤਕਾਲ।
ਵਰ੍षਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਾਲਵਿਦ੍ਭਿਰ੍ਨਿਰੂਪਿਤਾਃ । ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਸਰ ਇਲਾਵਤ੍ਸਰ ਏਵ ਚ
ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਸੰਵਤਸਰ, ਪ੍ਰਵਤਸਰ, ਇਲਾਵਤਸਰ ਆਦਿ।
ਅਨੁਵਤ੍ਸਰੋ ਵਤ੍ਸਰੋऽਯਮਿਤਿ ਕਾਲਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ । ਅਬ੍ਦੋ ਦ੍ਵਿषਟ੍ਕਮਾਸੈਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਨਾਮ ਸ਼ੁਣੁ ਚੋਦ੍ਧਵ
ਕਾਲ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਵਤਸਰ, ਵਤਸਰ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਧੂ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਾਂ ਸੁਣੋ, ਉਧਵ।
ਵੈਸ਼ਾਖੋ ਜ੍ਯੇष੍ਠ ਆषਾਢਃ ਸ਼੍ਰਾਵਣੋ ਭਾਦ੍ਰ ਏਵ ਚ । ਆਸ਼੍ਵਿਨਃ ਕਾਰ੍ਤਿਕੋ ਮਾਰ੍ਗਃ ਪੌषੋ ਮਾਘਸ੍ਤੁ ਫਾਲ੍ਗੁਨਃ
ਵੈਸ਼ਾਖ, ਜੈਠ, ਆਢ, ਸਾਵਣ, ਭਾਦੋਂ, ਆਸੂ, ਕੱਤਕ, ਮਾਘੀ, ਪੋਹ, ਮਾਘ ਤੇ ਫੱਗਣ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹੀਨੇ ਹਨ।
ਸੈਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਚਰਮੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਰ੍षਸ਼ੇषੀ ਨਿਰੂਪਿਤਃ । ਵਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਤ੍ਰਵੈਸ਼ਾਖਮਾਸਯੁਗ੍ਮੇਨ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਚੈਤ ਮਹੀਨਾ ਆਖਰੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਹੀਨੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਚੈਤ ਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਯੇष੍ਠਾਵਾਢਦ੍ਵਯੇਨੈਵ ਗ੍ਰੀष੍ਮਸ੍ਤੁ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਵਰ੍षਾ ਸ਼੍ਰਾਵਣਭਦ੍ਰੇ ਚ ਹ੍ਯਾਸ਼੍ਵਿਨੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਸ਼ਰਤ੍
ਜੈਠ ਤੇ ਦੋ ਆਢ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਰੁੱਤ ਹਨ; ਸਾਵਣ ਤੇ ਭਾਦੋਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਆਸੂ ਤੇ ਕੱਤਕ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਹਨ।
ਮਾਰ੍ਗੇ ਪੌषੇ ਚ ਹੇਮਨ੍ਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋ ਮਾਘਫਾਲ੍ਗੁਨੇ । ਅਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਚਾਯਨੈ ਦ੍ਵੇ ਵੈ ਚੋਤ੍ਤਰੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨੇ
ਮਾਘੀ ਤੇ ਪੋਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਹਨ; ਮਾਘ ਤੇ ਫੱਗਣ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਹਨ। ਸਾਲ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ — ਉੱਤਰਾਯਣ ਤੇ ਦੱਖਣਾਯਣ।