ਮੂਲੇ ਮृਗੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦੇ ਮਾਂਸਂ ਗੋਮਾਂਸਤੁਲ੍ਯਕਮ੍
ਭਾਦਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਨ ਦੇ ਮੂਲ 'ਤੇ ਮਾਸ ਗੋਮਾਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮੈਥੁਨਂ ਕ੍ਸ਼ੌਰਂ ਯੋ ਦੇਵਾਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯੇਤ੍ਪਿਤॄਨ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੰਗਤ ਕਰਣ ਜਾਂ ਮੁੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—
ਯਤ੍ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਦ੍ਭੋਜ੍ਯਂ ਯਦਭੋਜ੍ਯਕਮ੍
ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਣ ਯੋਗ—
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਭਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਵਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਰੂਪਣਮ੍
ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸੋ।
ਪ੍ਰਭੋ ਕਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਾਕਾਰਂ ਕਿਂ ਨਿਰਾਕਾਰਮੀਸ਼੍ਵਰ
ਪ੍ਰਭੂ, ਕੀ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਰਰੂਪ, ਦੱਸੋ।
ਕਿਂ ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਮਦृਸ਼੍ਯਂ ਵਾ ਲਿਪ੍ਤਂ ਦੇਹਿषੁ ਕਿਂ ਨ ਵਾ
ਕੀ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਕਿਂ ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਸृष੍ਟੌ ਚ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਰਂ ਪਰਮ੍
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਵਚੋਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੌਣ ਹੈ?
ਨਾਰਦਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਞ੍ਚਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਹਸ੍ਯ ਚ
ਨਾਰਦ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੰਜ-ਚਿਹਰਾ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ—
ਮਹਾਦੇਵ ਉਵਾਚ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਂ ਚ ਵੇਦੇषੁ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਚ ਨਾਰਦ
ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਦ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇषੋ ਧਰ੍ਮੋ ਮਹਾਨ੍ਵਿਰਾਟ੍
ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ੇਸ਼, ਧਰਮ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਰਾਟ—
ਯਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਣਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮੇਵ ਚ
ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—
ਵੈਕੁਣ੍ਠੇ ਚ ਪੁਰਾ ਪृष੍ਟੇ ਧਰ੍ਮੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤਦਾ 1.28.
ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛੀ ਸੀ।
ਸਾਰਭੂਤਂ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਧਕਲੋਚਨਮ੍
ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਭਾਗ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲਈ ਇਹ ਅੱਖ ਹੈ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਰਮ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਹਨ; ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਧੀਨਾ ਵਯਂ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਯਂ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਅਸੀਂ ਸਭ ਆਤਮਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਜੀਵਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਚ ਸਰ੍ਵਭੋਗੀ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਜੀਵ ਉਸ ਦਾ ਪਰਤਾਵਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੈ।
ਬਿਮ੍ਬਂ ਘਟੇषੁ ਭਗ੍ਨੇषੁ ਪ੍ਰਲੀਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯ੍ਯਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਕਮੇਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ੇषੇ ਵਤ੍ਸ ਭਵਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ।
ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਮੇਵ ਚ
ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਮਿਵ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਪਕਮਵ੍ਯਯਮ੍
ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਟਣ ਵਾਲਾ।
ਵਦਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍ 1.28.
ਉਥੇ, ਯੋਗੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰੀਹਂ ਚ ਨਿਰਾਕਾਰਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਮੀਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਉਹ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਂ ਚ ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਕਾਰਣਮ੍ ਤਤ੍ਰੈਵ ਲੀਨਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸਰ੍ਵਬੀਜਸ੍ਵਰੂਪਿਣੀ
ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾऽਗ੍ਨੌ ਦਾਹਿਕਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਭਾ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯੇ ਯਥਾ ਮੁਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮুনি,
ਯਥਾ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਗਗਨੇ ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ ਸਦਾ
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਗੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਸृष੍ਟ੍ਯੁਨ੍ਮੁਖੇਨ ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਾਂਸ਼ੇਨ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਸਾ ਹਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਾ ਚ੍ਛਾਯਾਮਯੀ ਸ੍ਮृਤਾ
ਉਥੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮृਦਾ ਕੁਲਾਲਸ਼੍ਚ ਘਟਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਮਃ ਸਦਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੁਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,