ਹਿਤਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸਾਰਂ ਚ ਦੁਃਖਸ਼ੋਕਨਿਕृਨ੍ਤਨਮ੍
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਗੱਲ ਆਖਾਂਗਾ ਜੋ ਭਲੇ ਲਈ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗ਼ਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤਥਾਪਿ ਬੋਧਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਂ ਵੇਧਸੋ ਵਿਧਿਮ੍
ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰੋऽਸ੍ਤਿ ਲੋਕੇषੁ ਸਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ .
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਾਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਮਾਯਾ ਬਲਵਤੀ ਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਬਾਧਤੇ
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਤੀਤੇ ਕੁਤਸ੍ਤਾਨਿ ਸੁਦਿਨੇ ਚ ਸਮਾਗਤੇ
ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਜਦ ਚੰਗਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਗਣ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨੀਵ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ 4.43.
ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਚੇਤਨਾਂ ਕੁਰੁ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਸਤੀਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍
ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਜਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਯਕੀਨਨ ਸਤੀ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।
ਤੇਜਃ ਸੂਰ੍ਯਂ ਮਹੀਂ ਗਨ੍ਧੋ ਤਥਾ ਤ੍ਵਾਂ ਚ ਸਤੀ ਸ਼ਿਵ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਧਰਤੀ, ਸੁਗੰਧ, ਤੇ ਤੂੰ, ਸਤੀ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ।
ਨੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯੁਨ੍ਮੀਲਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮਿਤਿ ਕਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤੇਜਃਸ੍ਵਰੂਪੋऽਸਿ ਕ ਇਮੇ ਤਵ ਸਨ੍ਨਿਧੌ
ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: 'ਸੁਣੋ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰੂਪ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਹਨ?'
ਕਿਨ੍ਨਾਮ ਭਵਤਸ਼੍ਚੈषਾਂ ਕਾਨਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਾ ਸਤੀ
ਤੁਹਾਡਾ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕੀ ਹੈ? ਸਤੀ ਕੌਣ ਹੈ?
ਕ੍ਵ ਯਾਸ੍ਯਸਿ ਕ੍ਵ ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਕ੍ਵ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ ਇਮੇ ਵਦ
ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ? ਦੱਸ ਮੈਨੂੰ।
ਨੇਤ੍ਰਨੀਰੈਸ੍ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਂ ਤਂ ਰੁਦਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸਿषੇਚ ਸਃ
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ।
ਬਭੂਵ ਸਰਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਭੁਵਨਪਾਵਨਮ੍
ਉਹ ਝੀਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਲਂ ਬਭੂਵ ਤਪਸਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਬੀਜਂ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍
ਉਹ ਥਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪਸੀਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸ਼ृਣ੍ਵਤਾਂ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਨਾਂ ਮੁਨੀਨਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍ ਸ਼ृਣੁ ਸ਼ਂਕਰ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜ੍ਞਾਨਾਨਂਦ ਸਨਾਤਨ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਉੱਚ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੁਣ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਗਿਆਨ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਨਿਧੇ ਸ਼ੋਕਾਦ੍ਵਿਸ੍ਮृਤੋऽਸਿ ਪਰਾਤ੍ਪਰ 4.43.
ਹੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਾਂ ਚ ਤੇ ਬੀਜੇ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਗ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਕਾਮਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਵੇषਸ਼੍ਚ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਮੋਹ, ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੈਰ—
ਹਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਹਤੇ ਬੀਜੇ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜਦ ਬੀਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਤਪਸਾ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਣਾ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍
ਉਹ ਕਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਫਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸਰ੍ਗਸਾਧ੍ਯੋ ऽਧ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਪੁਣ੍ਯਤੋ ਭਵੇਤ੍
ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਥਿਆ ਭਾਵ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃ ਸ਼ਂਭੋ ਮਮਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇਂਦ੍ਰਿਯਪੁਰਃਸਰਮ੍
ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਮਨ ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਰੈਕਂ ਮੂਰ੍ਤਿਭੇਦਸ੍ਤੁ ਗੁਣਭੇਦੇਨ ਸਂਤਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ; ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਯਃ ਸਗੁਣੋ ਮਾਯਾऽਤੀਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ
ਜੋ ਮਾਇਆ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਸੂਃ ਸਦਾ
ਇੱਛਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਦਾ ਲਈ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ।
ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪ੍ਰਕृਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ 4.43.
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਤਿ ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਚ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਇਚ੍ਛਾਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸੂਃ .ਸਦਾ
ਇੱਛਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਦਾ ਸਾਖੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਵਿਨਾਸ਼ਰਹਿਤਂ ਨਸ਼੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਸਦਾ
ਉਹ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੋ ਨਾਸਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਯਾ ਦਾ ਹੈ।