ਨਿਦ੍ਰਾਦਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਯਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਕਲਾਃ
ਨੀੰਦ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਹਨ।
ਮਮ ਕਲ੍ਯਾਣਾਧਿਦੇਵੋ ਹਰ੍षਰੂਪੋ ਗਣੇਸ਼੍ਵਰਃ 4.36.
ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਧਿਦੇਵੀ ਮੇ ਸਰ੍ਵਗੋਲੋਕਵਾਸਿਨਃ
ਸਾਰੇ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਮਾਲਕ ਦੇਵੀ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੋਲੋਕ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਨ।
ਗੋਪਾਙ੍ਗਨਾਸ੍ਤਵ ਕਲਾ ਅਤ ਏਵ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਾਃ
ਗੋਪੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਕਲਾ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ।
ਤੇਜਃਸ੍ਵਰੂਪਃ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾ ਮੇ ਵਾਯਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਸੂਰਜ ਤੇਜ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਂਸਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਮ ਸ਼ੂਨ੍ਯੋ ਮਹਾਕਾਸ਼ੋ ਮਦਨੋ ਮਾਨਸੋਦ੍ਭਵਃ
ਮੇਰੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਹਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਦਨ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੈ।
ਏਤਾਨਿ ਸृष੍ਟਿਬੀਜਾਨਿ ਮਹਦਾਦੀਨਿ ਚੈਵ ਹਿ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਤ ਆਦਿ।
ਜੀਵੋ ਮੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਭੋਗਾਧਿਕਾਰਕਃ
ਜੀਵ ਮੇਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਭਕ੍ਤਧ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਦੇਹੋऽਯਂ ਮਮ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਾਮਯਸ੍ਯ ਚ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਭਗਤੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕਥਿਤਂ ਰਾਧੇ ਸ਼ਿਵਦਰ੍ਪਵਿਮੋਚਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਧੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੀਨਾਰਾਯਣ ਉਵਾਚ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਰਾਧਿਕਾ ਦੇਵੀ ਨਿਗੂਢਮਭਿਵਾਞ੍ਛਿਤਮ੍
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਰਾਧਿਕਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।
ਸ਼੍ਰੀਰਾਧਿਕੋਵਾਚ ਵਦ ਮੇ ਵਾਞ੍ਛਿਤਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਸਂਦੇਹਭਞ੍ਜਨਮ੍ ।। 4.36.
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਿਕਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੱਸੋ ਜੋ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਾਨਾਧਿਦੇਵਸ਼੍ਚ ਸ਼ਂਕਰਃ ਸਰ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍
ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਕਥਂ ਵਿਭੂਤਿਗਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿਲੋਚਨਃ
ਉਹ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਡੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੰਜ ਮੁੱਖਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
ਵृषੇਣਾਟਤਿ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵਿਹਾਯ ਵਰਵਾਹਨਮ੍
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੋਹਣਾ ਵਾਹਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਫਿਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵਹ੍ਨਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂਸ਼ੁਕਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਚਰ੍ਮਕਮ੍
ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤਿ ਰਤ੍ਨਕਿਰੀਟੇਚ੍ਛਾ ਜਟਾਯਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਰੁਤ੍ਤਮਾ
ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਤੀ-ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ।
ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਕਸ੍ਤੂਰੀਸੁਗਂਧਿਕੁਸੁਮਾਨਿ ਚ
ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਕਸਤੂਰੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲ—
ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵ੍ਯਾਸੇਨ ਕਥਯ ਪ੍ਰਭੋ
ਮੈਂ ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਆਸ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੋ।
ਰਾਧਿਕਾਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਹਸ੍ਯ ਮਧੁਸੂਦਨਃ
ਰਾਧਾ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ।
ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ ਵਿਰਰਾਮ ਪੂਰ੍ਣਤਮੋ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਮਾਂ ਮਨਸਾ ਮੁਦਾ
ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ فرمایا: ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਧਿਆਨ ਲਗਾਈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰੇ ਮਾਂ ਚ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਪੁਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।।4.36.੮੦. ਨ ਬਭੂਵ ਵਿਤृष੍ਣਸ਼੍ਚ ਲੋਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨਃ
ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ; ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਿਮੇषਰਹਿਤ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਾਨਸੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਉਹ ਬਿਨਾ ਝਪਕੇ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।'
ਸਹਸ੍ਰਵਦਨੋऽਨਨ੍ਤੋ ਭਾਗ੍ਯਵਾਂਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ
ਹਜ਼ਾਰ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਅਨੰਤ ਤੇ ਚਾਰ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਗਾ ਬ੍ਰਹਮਾ—
ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਿਂ ਵਾ ਕਿਂ ਸ੍ਤੌਮਿ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਾਥਮੀਦृਸ਼ਮ੍
ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਐਸਾ ਮਾਲਕ ਪਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਵੇਖਾਂ ਜਾਂ ਕੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਾਂ?
ਸ੍ਵ ਮਾਨਸੇ ਕੁਰ੍ਵਤੀਦਂ ਸ਼ਂਕਰੇ ਚ ਤਪਸ੍ਵਿਨਿ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੋ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ—
ਏਕੈਕਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਸ਼ੁਭੇ ਲੋਚਨੈਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ। ਬਭੂਵ ਤੇਨ ਤਨ੍ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿਲੋਚਨਃ
ਹਰ ਮੂੰਹ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੰਜ-ਮੂੰਹ ਤੇ ਤਿੰਨ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਮੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ੍ਤਵਨਾਦਧਿਕਪ੍ਰੀਤਿਃ ਸ਼ਿਵਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਮਮ
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਕ੍ਸ਼ੂਂषਿ ਗੁਣਰੂਪਾਣਿ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਿਣਃ
ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਂਸ਼ੇਨ ਦृਸ਼ਾ ਸ਼ਂਭੁਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਪਾਤਿ ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨ੍
ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਭੂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤਵਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।