ਚਕਾਰ ਸਹਦੇਵਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸਿਨ੍ਧੁਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍
ਸਹਦੇਵ ਨੇ ‘ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ।
ਚ੍ਯਵਨੋ ਜੀਵਦਾਨਂ ਚ ਚਕਾਰ ਭਗਵਾਨृषਿਃ
ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚਯਵਨ ਨੇ ‘ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ।
ਸਰ੍ਵਸਾਰਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੁਤੋ ਜਾਬਾਲਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਰਕਮ੍ 1.16.
ਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ‘ਸਭ ਦਾ ਸਾਰ’ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ, ਤੇ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ‘ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ’ ਬਣਾਇਆ।
ਪੈਲੋ ਨਿਦਾਨਂ ਕਰਥਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਧਰਂ ਪਰਮ੍
ਪੈਲਾ ਨੇ ‘ਨਿਦਾਨ’ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ, ਤੇ ਕਰਥਾ ਨੇ ‘ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਉੱਚਤਮ ਤੰਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ।
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਬੀਜਾਨਿ ਤ ਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ षੋਡਸ਼
ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਤੰਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ।
ਮਥਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪਯੋਨਿਧਿਮ੍
ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ—
ਏਤਾਨਿ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸਂਹਿਤਾਮ੍
ਇਹ ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਿਵਿਆ ਭਾਸਕਰ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣੀ।
ਵ੍ਯਾਧੇਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵੇਦਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਰੋਗ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ—
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ ਯਥਾਰ੍ਥਵਿਤ੍
ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ।
ਜਨਕਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਦੁਰ੍ਵਾਰੋ ਦਾਰੁਣੋ ਜ੍ਵਰਃ
ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਉਹ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਜ਼ਵਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਭੀਮਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾਃ षਡ੍ਭੁਜੋ ਨਵਲੋਚਨਃ
ਭੀਮ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਨੌਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ—
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਨਕੋ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜਨਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਮੰਦ ਅੱਗ (ਹਲਕੀ ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ) ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਤੇ ਮੰਦ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ—
ਵਾਯੁਜਃ ਪਿਤ੍ਤਜਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ 1.16.
ਵਾਤ ਤੋਂ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ।
ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼੍ਚ ਕਾਮਲਃ ਕੁष੍ਠਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਚ ਸ਼ੂਲਕਃ
ਪਾਂਡੂ, ਕਾਮਲਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਸੋਥ, ਪਲੀਹਾ ਤੇ ਸ਼ੂਲਕ—
ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਦੋषਵਿਕਾਰਜਃ
ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪੇਟ ਦੇ ਗੰਠ, ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗ,
ਭ੍ਰਮਰੀ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਵਿषੂਚੀ ਦਾਰੁਣੀ ਸਤਿ
ਭ੍ਰਮਰੀ, ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ, ਤੇ ਵਿਸੂਚੀ ਨਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ,
ਮृਤ੍ਯੁਕਨ੍ਯਾਸੁਤਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਜਰਾ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਨ੍ਯਕਾ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਉਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਹੈ।
ਏਤੇ ਚੋਪਾਯਵੇਤ੍ਤਾਰਂ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚ ਸਂਯਤਮ੍
ਇਹ ਰੋਗ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਜੋ ਢੰਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਜਲਂ ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਪਾਦਾਧਸ੍ਤੈਲਮਰ੍ਦਨਮ੍
ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣਾ, ਕਸਰਤ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤੇਲ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ,
ਵਸਨ੍ਤੇ ਭ੍ਰਮਣਂ ਵਹ੍ਨਿਸੇਵਾਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ
ਜੋ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਬੈਠਦਾ ਹੈ,
ਖਾਤਸ਼ੀਤੋਦਕਸ੍ਨਾਯੀ ਸੇਵਤੇ ਚਨ੍ਦਨਦ੍ਰਵਮ੍ ਨੋਪਯਾਤਿ ਜਰਾ ਤਂ ਚ ਨਿਦਾਘੇऽਨਿਲਸੇਵਕਮ੍
ਖੱਡੇ ਦੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਚੰਦਨ ਦਾ ਲਗਾਉਣਾ—ਜੋ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਪ੍ਰਾਵृष੍ਯੁष੍ਣੋਦਕਸ੍ਨਾਯੀ ਘਨਤੋਯਂ ਨ ਸੇਵਤੇ
ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਟਮੈਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ,
ਸ਼ਰਦ੍ਰੌਦ੍ਰਂ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਭ੍ਰਮਣਂ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ 1.16.
ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਖੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਖਾਤਸ੍ਨਾਯੀ ਚ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਵਹ੍ਨਿਂ ਚ ਸੇਵਤੇ
ਜੋ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇਂऽਸ਼ੁਕਵਹ੍ਨਿਂ ਚ ਨਵੋष੍ਣਾਨ੍ਨਂ ਚ ਸੇਵਤੇ
ਜੜੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਪ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਵਾਂ ਗਰਮ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਦ੍ਯੋਮਾਂਸਂ ਨਵਾਨ੍ਨਂ ਚ ਬਾਲਾਸ੍ਤ੍ਰੀਕ੍ਸ਼ੀਰਭੋਜਨਮ੍
ਤਾਜਾ ਮਾਸ, ਨਵਾਂ ਚੌਲ, ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਦਾ ਦੁੱਧ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸਦਨ੍ਨਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਕਾਲੇ ਤृष੍ਣਾਯਾਂ ਪੀਯਤੇ ਜਲਮ੍
ਭੁੱਖ ਲੱਗਣ ਵੇਲੇ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।
ਦਧਿ ਹੈਯਙ੍ਗਵੀਨਂ ਚ ਨਵਨੀਤਂ ਤਥਾ ਗੁਡਮ੍
ਦਹੀਂ, ਘਿਉ, ਨਵਾਂ ਮੱਖਣ, ਤੇ ਗੁੜ ਵੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁष੍ਕਮਾਂਸਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵृਦ੍ਧਾਂ ਬਾਲਾਰ੍ਕਂ ਤਰੁਣਂ ਦਧਿ
ਸੁੱਕਾ ਮਾਸ, ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ, ਨਵਾਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ, ਤੇ ਬਿਆਸਾ ਦਹੀਂ,
ਰਾਤ੍ਰੌ ਯੇ ਦਧਿ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਪੁਂਸ਼੍ਚਲੀਸ਼੍ਚ ਰਜਸ੍ਵਲਾਃ
ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਤੇ ਹਾਇਜ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ,