ਸ ਈਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵੇਦਾਨ੍ਸਸृਜੇ ਮਙ੍ਗਲਾਲਯਾਨ੍
ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਚਾਰ ਵੇਦ, ਜੋ ਮੰਗਲ ਦਾ ਘਰ ਹਨ, ਬਣਾਏ।
ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਾਥਰ੍ਵਾਖ੍ਯਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵੇਦਾਨ੍ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਤੇ ਅਥਰਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ,
ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਂ ਵੇਦਂ ਭਾਸ੍ਕਰਾਯ ਦਦੌ ਵਿਭੁਃ 1.16.
ਫਿਰ, ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ ਬਣਾਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਸ੍ਕਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ੍ਵਸਂਹਿਤਾਮ੍
ਭਾਸਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ, ਆਪਣੀ ਸੰਹਿਤਾ, ਦਿੱਤੀ।
ਤੇषਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਵਿਦੁषਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਤ੍ਕृਤਾਨਿ ਚ
ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ।
ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਦਿਵੋ ਦਾਸਃ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜੋऽਸ਼੍ਵਿਨੀਸੁਤੌ
ਧਨਵੰਤਰੀ, ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੇਵਕ; ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ; ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।
ਜਾਬਾਲੋ ਜਾਜਲਿਃ ਪੈਲਃ ਕਰਥੋऽਗਸ੍ਤ੍ਯ ਏਵ ਚ
ਜਾਬਾਲ, ਜਾਜਲੀ, ਪੈਲਾ, ਕਰਥਾ ਅਤੇ ਅਗਸਤਿਆ—
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਮ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਮਨੋਹਰਮ੍
‘ਚਿਕਿਤਸਾ ਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ’ ਨਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣਾ ਹੈ।
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦਰ੍ਪਣਂ ਨਾਮ ਦਿਵੋਦਾਸਸ਼੍ਚਕਾਰ ਸਃ
ਦਿਵੋਦਾਸ ਨੇ ‘ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਰਪਣ’ ਨਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼੍ਰਮਘ੍ਨਂ ਚਾਸ਼੍ਵਿਨੀਸੁਤੌ
ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ‘ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਾਰ’ ਨਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਕਾਰ ਸਹਦੇਵਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸਿਨ੍ਧੁਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍
ਸਹਦੇਵ ਨੇ ‘ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ।
ਚ੍ਯਵਨੋ ਜੀਵਦਾਨਂ ਚ ਚਕਾਰ ਭਗਵਾਨृषਿਃ
ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚਯਵਨ ਨੇ ‘ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ।
ਸਰ੍ਵਸਾਰਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੁਤੋ ਜਾਬਾਲਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਰਕਮ੍ 1.16.
ਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ‘ਸਭ ਦਾ ਸਾਰ’ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ, ਤੇ ਜਾਬਾਲ ਨੇ ‘ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ’ ਬਣਾਇਆ।
ਪੈਲੋ ਨਿਦਾਨਂ ਕਰਥਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਧਰਂ ਪਰਮ੍
ਪੈਲਾ ਨੇ ‘ਨਿਦਾਨ’ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ, ਤੇ ਕਰਥਾ ਨੇ ‘ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਉੱਚਤਮ ਤੰਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ।
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਬੀਜਾਨਿ ਤ ਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ षੋਡਸ਼
ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਤੰਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ।
ਮਥਿਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪਯੋਨਿਧਿਮ੍
ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ—
ਏਤਾਨਿ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦਿਵ੍ਯਾਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸਂਹਿਤਾਮ੍
ਇਹ ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਿਵਿਆ ਭਾਸਕਰ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣੀ।
ਵ੍ਯਾਧੇਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵੇਦਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਰੋਗ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ—
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ ਯਥਾਰ੍ਥਵਿਤ੍
ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ।
ਜਨਕਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਦੁਰ੍ਵਾਰੋ ਦਾਰੁਣੋ ਜ੍ਵਰਃ
ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਉਹ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਜ਼ਵਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਭੀਮਸ੍ਤ੍ਰਿਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾਃ षਡ੍ਭੁਜੋ ਨਵਲੋਚਨਃ
ਭੀਮ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਨੌਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ—
ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਨਕੋ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜਨਕਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਮੰਦ ਅੱਗ (ਹਲਕੀ ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ) ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਤੇ ਮੰਦ ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ—
ਵਾਯੁਜਃ ਪਿਤ੍ਤਜਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਜਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ 1.16.
ਵਾਤ ਤੋਂ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ।
ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼੍ਚ ਕਾਮਲਃ ਕੁष੍ਠਃ ਸ਼ੋਥਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਚ ਸ਼ੂਲਕਃ
ਪਾਂਡੂ, ਕਾਮਲਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਸੋਥ, ਪਲੀਹਾ ਤੇ ਸ਼ੂਲਕ—
ਮੂਤ੍ਰਕृਚ੍ਛ੍ਰਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਦੋषਵਿਕਾਰਜਃ
ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪੇਟ ਦੇ ਗੰਠ, ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗ,
ਭ੍ਰਮਰੀ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਵਿषੂਚੀ ਦਾਰੁਣੀ ਸਤਿ
ਭ੍ਰਮਰੀ, ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ, ਤੇ ਵਿਸੂਚੀ ਨਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ,
ਮृਤ੍ਯੁਕਨ੍ਯਾਸੁਤਾਸ਼੍ਚੈਤੇ ਜਰਾ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਨ੍ਯਕਾ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਉਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਹੈ।
ਏਤੇ ਚੋਪਾਯਵੇਤ੍ਤਾਰਂ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚ ਸਂਯਤਮ੍
ਇਹ ਰੋਗ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਜੋ ਢੰਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਜਲਂ ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਪਾਦਾਧਸ੍ਤੈਲਮਰ੍ਦਨਮ੍
ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣਾ, ਕਸਰਤ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤੇਲ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ,
ਵਸਨ੍ਤੇ ਭ੍ਰਮਣਂ ਵਹ੍ਨਿਸੇਵਾਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਂ ਕਰੋਤਿ ਯਃ
ਜੋ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਬੈਠਦਾ ਹੈ,