ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਹੱਸਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਗਤਿ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦ੍ਰਲੋਕ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਲੋਕ, ਤਾਰੇਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ ਜਾਂ ਨਿਰਮਲ ਗੋਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਘੱਟ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।'' ਇਸ ਉੱਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਤਿਸਵਰੂਪ ਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕੌਣ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕੀ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਕੌਣ ਹਨ? ਭੋਗਤਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਭੋਗ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ, ਭੋਗ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀ ਹੈ?” ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਕਰਮ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਧਵਤੀ, ਮੁਕਤੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਮੰਨਿਆ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਲੋਕ ਹਰੀ ਭਗਤੀ ਰੂਪ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਹੈ ਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਕਰਤਾ, ਭੋਗਤਾ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਭੋਗ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਜੋ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਫਰਕ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਮੂਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਰਵਚਨ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਗ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਬੋਲੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਧਵਤੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ।” ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਯਮਰਾਜ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਕਿਸ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਰੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਉਮਰ? ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅੰਗਹੀਣ, ਅੰਨਾ ਜਾਂ ਬਹਿਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਾਗਲ, ਹਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਭੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਘਾਤਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਤੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗੋਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?