ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਿਆਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਖ-ਮੌਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਸੰਭੋਗ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਚਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕੀੜਾ ਗੋਬਰ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸੂਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਤਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਥੈਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਝੂਠੇ ਬੋਲ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਲ, ਪਿਸਾਬ ਤੇ ਪੀਪ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਦੂਗਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਨੇ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਬਾਤ ਚਲਾਈ: "ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਝੂਠ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਵੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦੁਹਰੀ ਰੂਪ ਰਚੀ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦੁರ್ಗਾ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਰਾਧਿਕਾ ਆਦਿਕ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਰੂਪਾ, ਦੇਵਹੁਤੀ, ਸਵਧਾ, ਸਵਾਹਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਾਇੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਅਹਲਿਆ, ਅਰੁੰਧਤੀ, ਮੇਨਾ, ਤਾਰਾ, ਮੰਡੋਦਰੀ, ਪਰਾ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਮੈਧਾ, ਕਾਲਿਕਾ, ਵਸੁੰਧਰਾ, ਸਵਸਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਕਾਂਤੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਲਾਭ, ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਕੀਰਤੀ, ਕਰਮ, ਸੋਭਾ, ਤੇਜ, ਕਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਰੂਪ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਸੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਜਾਣੋ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਹੋ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮਧਯ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਹਨ; ਇਹ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਰਾਧਿਕਾ ਦੇ ਰੋਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲਏ ਹੋ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਕ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੁਹਾਡੀ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਾਰ ਗਈ ਹਾਂ। ਪਿਤਾ, ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਹੋਵੇ, ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ, ਤਪ, ਜਪ, ਯਜ, ਪੂਜਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀਆਂ?