ତିଥିଭେଦେ ପର୍ଵଭେଦେ କଲ୍ପଭେଦେଽନ୍ଯଭେଦକେ
ତିଥି, ପର୍ବ, କଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନତାରେ—
ମହୋତ୍ସଵଵିଶେଷେ ଚ ପର୍ଵନ୍ନିତି ସୁକୀର୍ତିତା
ବଡ଼ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଉପଲକ୍ଷେ ସେ 'ପର୍ବଣୀ' ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ପର୍ଵତସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ସାଽଽଵିର୍ଭୂତା ଚ ପର୍ଵତେ
ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଦେବୀ, ସେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ।
ସର୍ଵକାଲେ ସନା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିସ୍ତୃତେ ଚ ତନୀତି ଚ
ସମସ୍ତ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ସନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ ତାଙ୍କୁ ତନୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
ଅର୍ଥଃ ଷୋଡଶନାମ୍ନାଂ ଚ କୀର୍ତ୍ତିତଶ୍ଚ ମହାମୁନେ
ହେ ମହାମୁନି, ତାଙ୍କର ଷୋଳ ନାମର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରଥମେ ପୂଜିତା ସା ଚ କୃଷ୍ଣେନ ପରମାତ୍ମନା
ପ୍ରଥମେ ପରମାତ୍ମା କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ମଧୁକୈଟଭଭୀତେନ ବ୍ରହ୍ମଣା ସା ଦ୍ଵିତୀଯତଃ ।। 2.57.
ତାପରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଭୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ଭ୍ରଷ୍ଟଶ୍ରିଯା ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଶାପାଦ୍ଦୁର୍ଵାସସଃ ପୁରା
ପୁରୁଣା କାଳରେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କର ଶାପରେ ଶ୍ରୀହୀନ ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ତଦା ମୁନୀନ୍ଦ୍ରୈଃ ସିଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ରୈର୍ଦେଵୈଶ୍ଚ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵୈଃ
ତାପରେ ମହାମୁନିମାନେ, ସିଦ୍ଧମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ତେଜସ୍ସୁ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସାଽଽଵିର୍ଭୂତା ପୁରା ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ପୁରୁଣା କାଳରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ତେଜରୁ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ।
ଦୁର୍ଗାଦଯଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଚ ନିହତା ଦୁର୍ଗଯା ତଯା
ଦୁର୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଦୁର୍ଗା ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେଲେ।
କଲ୍ପାନ୍ତରେ ପୂଜିତା ସା ସୁରଥେନ ମହାତ୍ମନା
ଅନ୍ୟ କଳ୍ପରେ ମହାତ୍ମା ସୁରଥ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ।
ମେଷାଦିଭିଶ୍ଚ ମହିଷୈଃ କୃଷ୍ଣସାରୈଶ୍ଚ ମଣ୍ଡକୈଃ
ମେଷ, ମହିଷ, କୃଷ୍ଣସାର ଓ ମଣ୍ଡକ ହରିଣ ଦ୍ୱାରା,
ଵେଦୋକ୍ତାଂଶ୍ଚୈଵ ଦତ୍ତ୍ଵୈଵମୁପଚାରାଂସ୍ତୁ ଷୋଡଶ
ଏବଂ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଷୋଳଟି ଉପଚାର ଦେଇ,
ରାଜା କୃତ୍ଵା ପରୀହାରଂ ଵରଂ ପ୍ରାପ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ରାଜା ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ବର ପାଇଲେ।
ତୁଷ୍ଟାଵ ରାଜା ଵୈଶ୍ଯଶ୍ଚ ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରଃ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ରାଜା ଓ ବଣିକ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଜୋଡି ହାତରେ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ମୃନ୍ମଯୀଂ ତାମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଜଲଧୌତାଂ ନରାଧିପଃ 2.57.
ମାଟିର ତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଜଳରେ ଧୋଇ ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ଚ ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୁ ପୁଷ୍କରେ ଦୁଷ୍କରଂ ତପଃ
ବଣିକ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ପୁଷ୍କରରେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
କୃତ୍ଵା ଜଗାମ ଗୋଲୋକଂ ଦୁର୍ଗାଦେଵୀଵରେଣ ସଃ
ଦୁର୍ଗା ଦେବୀଙ୍କର ବର ପାଇଁ, ସେ ଗୋଲୋକକୁ ଗଲେ।
ଭୋଗଂ ଚ ବୁଭୁଜେ ଭୂପଃ ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍
ରାଜା ଷଠି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ।
ମନୁର୍ବଭୂଵ ସାଵର୍ଣିସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଵୈ ପୁଷ୍କରେ ତପଃ
ସାବର୍ଣ୍ଣି ପୁଷ୍କର କୁଣ୍ଡରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରି ମନୁ ହେଲେ।
ଦୁର୍ଗାଖ୍ଯାନଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଆଉ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି କି?
ଇତି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତ୍ତେ ମହାପୁରାଣେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ପ୍ରକୃ୦ ନାରଦନାରାଯଣସଂଵାଦେ ଦୁର୍ଗୋପାଖ୍ଯାନେ ଦୁର୍ଗାଦିନାମଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯାଦିକଥନଂ ନାମ ସପ୍ତପଞ୍ଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକୃତିଖଣ୍ଡରେ ନାରଦ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ସଂବାଦରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ 'ଦୁର୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି' ବିଷୟରେ କଥା ଥିବା ସତପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ କଥଂ ସଂପ୍ରାପ ଵୈ ଜ୍ଞାନଂ ମେଧସୋ ଜ୍ଞାନିନାଂ ଵରାତ୍
ନାରଦ ପଚାରିଲେ: ମେଧାସ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ?
କସ୍ଯ ଵଂଶୋଦ୍ଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମେଧସୋ ମୁନିସତ୍ତମ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମେଧାସ କେଉଁ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?
ସଖ୍ଯଂ ବଭୂଵ କୁତ୍ରାସ୍ଯ ଵା ପ୍ରଭୋ ନୃପଵୈଶ୍ଯଯୋଃ
ପ୍ରଭୁ, ରାଜା ଓ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ସଖ୍ୟତା କେଉଁଠି ହୋଇଥିଲା?
ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସ ଚ କୃତ୍ଵା ରାଜସୂଯଂ ଦ୍ଵିଜରାଜୋ ବଭୂଵ ହ
ନାରାୟଣ କହିଲେ: ସେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରି, ସତ୍ୟ ସତ୍କର୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ।
ଗୁରୁପତ୍ନ୍ଯାଂ ଚ ତାରାଯାଂ ତସ୍ଯାଭୂଚ୍ଚ ବୁଧଃ ସୁତଃ
ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ତାରାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବୁଧ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଅହୋ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଂ ବ୍ରୂହି ଵେଦସ୍ଯ ଚ ମହାମୁନେ
ନାରଦ ପଚାରିଲେ: ମହାମୁନି, ଏହି ଅପରାଧ ବିଷୟରେ ଓ ବେଦ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତାରାଂ ସୁରଗୁରୋଃ ପତ୍ନୀଂ ଧର୍ମିଷ୍ଠାଂ ଚ ପତିଵ୍ରତାମ୍
ନାରାୟଣ କହିଲେ: ତାରା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ଜଣେ ପତିବ୍ରତା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ।